کتاب یک فیلم، یک جهان؛ واندا

کتاب واندا (یک فیلم، یک جهان، ۳۲)، با عنوان اصلی Still Life: Notes on Barbara Loden's "Wanda"، نوشته آنا بکمن راجرز و ترجمه بابک کریمی، در سال ۱۴۰۲ توسط نشر خوب منتشر شده است. این کتاب بخشی از مجموعه‌ای است که هر جلد آن به تحلیل و واکاوی یکی از فیلم‌های مهم و تأثیرگذار تاریخ سینما می‌پردازد. در این جلد، فیلم واندا، ساخته‌ی باربارا لودن، محور بحث قرار گرفته و نویسنده تلاش کرده است با نگاهی انتقادی و عمیق، این فیلم سینمایی را از ابعاد مختلف بررسی کند. کتاب هم به خود فیلم و هم به زمینه‌های اجتماعی، تاریخی و هنری آن توجه دارد و جایگاه فیلم واندا را در سینمای جهان، به‌ویژه در گفتمان فمینیستی و سینمای اقلیت، بررسی می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب واندا اثر آنا بکمن راجرز

کتاب واندا با تمرکز بر فیلم واندا، ساخته‌ی باربارا لودن، اثری تحلیلی و انتقادی درباره‌ی یکی از آثار شاخص سینمای مستقل آمریکاست. آنا بکمن راجرز، نویسنده‌ی کتاب، واندا را نه صرفاً به‌عنوان یک فیلم، بلکه به‌مثابه جهانی مستقل و پیچیده بررسی کرده است. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که ابتدا تاریخچه و زمینه‌ی تولید فیلم را شرح می‌دهد و سپس به خوانش انتقادی و نمادین آن می‌پردازد. نویسنده با بهره‌گیری از منابع متنوع و ارجاع به پژوهش‌های معاصر، جایگاه فیلم واندا را در میان آثار فمینیستی و سینمای طبقه‌ی کارگر برجسته کرده ایت.

آنا بکمن راجرز به واکنش‌های منتقدان، مسیر توزیع و فراموشی و احیای دوباره‌ی فیلم و تأثیر آن بر گفتمان‌های اجتماعی و هنری نیز پرداخته است. در بخش‌هایی از کتاب، به زندگی و دغدغه‌های باربارا لودن اشاره شده و نسبت او با شخصیت واندا و شرایط اجتماعی زمانه‌اش بررسی شده است. کتاب واندا برای علاقه‌مندان به تحلیل فیلم، مطالعات فمینیستی و تاریخ سینما اثری قابل‌توجه است.

خلاصه کتاب واندا

کتاب واندا با محوریت فیلم واندا، به بررسی عمیق تجربه‌ی زیسته‌ی زنان طبقه‌ی کارگر در آمریکا می‌پردازد. نویسنده با تحلیل روند تولید فیلم و الهام‌گیری باربارا لودن از زندگی واقعی زنی به نام آلما مالون، نشان داده است که واندا نه‌فقط روایتی از سرگشتگی و ناکامی فردی، بلکه بازتابی از ساختارهای اجتماعی و اقتصادی است که زنان را در موقعیت‌های بن‌بست قرار می‌دهد. کتاب به این نکته اشاره کرده که واندا برخلاف بسیاری از فیلم‌های هم‌دوره‌اش، از ارائه‌ی راه‌حل یا امیدواری سطحی خودداری می‌کند و به‌جای آن، تجربه‌ی زیستن در حاشیه و احساس شکست را به‌عنوان بخشی از واقعیت اجتماعی به تصویر می‌کشد. 

آنا بکمن راجرز با ارجاع به نقدهای معاصر و پژوهش‌های فمینیستی، واندا را اثری می‌داند که سیاست امتناع و انکار را در فرم و محتوا به نمایش می‌گذارد و از کلیشه‌های رایج درباره‌ی زنان و موفقیت فاصله می‌گیرد. کتاب همچنین به تأثیرات روانی و اجتماعی افسردگی، مالیخولیا و بن‌بست در زندگی شخصیت اصلی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این وضعیت‌ها در ساختارهای طبقاتی و جنسیتی ریشه دارند. در نهایت این کتابْ واندا را نمونه‌ای از سینمای اقلیت و اثری می‌داند که با جسارت، روایت غالب خوشبختی و موفقیت را به چالش می‌کشد و تجربه‌ی زیستن در حاشیه را به مرکز توجه می‌آورد.

چرا باید کتاب واندا را بخوانیم؟

کتاب واندا اثری است که با رویکردی تحلیلی و انتقادی، لایه‌های پنهان یکی از فیلم‌های مهم سینمای مستقل آمریکا را آشکار می‌کند. این کتاب هم برای علاقه‌مندان به سینما و هم برای کسانی که دغدغه‌ی مسائل اجتماعی، جنسیتی و طبقاتی را دارند، فرصتی برای بازاندیشی درباره‌ی نقش هنر و روایت در بازنمایی واقعیت‌های تلخ و کمتردیده‌شده فراهم می‌کند. آنا بکمن راجرز با بررسی دقیق زمینه‌های تولید، واکنش‌های انتقادی و جایگاه فیلم در تاریخ سینما، نشان داده است که چگونه یک اثر هنری می‌تواند فراتر از سرگرمی، به ابزاری برای نقد ساختارهای اجتماعی و فرهنگی بدل شود. مطالعه‌ی این کتاب به خواننده کمک می‌کند تا با نگاهی تازه به مفهوم شکست، حاشیه‌نشینی و تجربه‌ی زنان در جامعه‌ی معاصر بیندیشد و اهمیت روایت‌های متفاوت را درک کند.

خواندن کتاب واندا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان به تحلیل فیلم، پژوهشگران مطالعات فمینیستی، دانشجویان رشته‌های هنر و سینما و کسانی که به بررسی مسائل اجتماعی و طبقاتی علاقه دارند، پیشنهاد می‌شود. این کتاب برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تر از تجربه‌ی زیسته‌ی زنان و نقد روایت‌های غالب در فرهنگ معاصر هستند نیز مناسب است.

درباره آنا بکمن راجرز

آنا بکمن راجرز پژوهشگر برجسته‌ی مطالعات سینما، فرهنگ بصری و نظریه‌های فمینیستی است. او دکترای خود را از دانشگاه ادینبرو در بریتانیا دریافت کرده و پیش‌تر در دانشگاه خرونینگن در هلند و دانشگاه استکهلم در سوئد به تدریس و پژوهش اشتغال داشته است.

راجرز نویسنده‌ی چندین کتاب تأثیرگذار در حوزه‌ی سینمای مستقل و مطالعات مؤلف زن است. از جمله آثار او می‌توان به American Independent Cinema: Rites of Passage and The Crisis Image (انتشارات دانشگاه ادینبرو، ۲۰۱۵)، Sofia Coppola: The Politics of Visual Pleasure (برگهان، ۲۰۱۸) ــ که عنوان کتاب برگزیده‌ی آکادمیک سال از سوی CHOICE را در سال ۲۰۱۹ دریافت کرد ــ و Still Life: Notes on Barbara Loden’s “Wanda” (۱۹۷۰) (پانکتوم بوکس، ۲۰۲۱) اشاره کرد. همچنین کتاب Peter Weir’s Picnic at Hanging Rock در مجموعه‌ی BFI Classics / Bloomsbury در سال ۲۰۲۲ منتشر شده است.

او علاوه‌بر تألیف، در مقام ویراستار علمی نیز ایفای نقش کرده است. راجرز همراه با لورا مالوی ویراستار کتاب Feminisms (انتشارات دانشگاه آمستردام، ۲۰۱۵) بوده و با بوئل اولفسدوتر دو جلد پژوهشی Female Authorship and the Documentary Image و Female Agency and Documentary Strategies را (انتشارات دانشگاه ادینبرو، ۲۰۱۸) منتشر کرده است که هر دو به بررسی عاملیت زنانه، مستندسازی و سیاست‌های بازنمایی می‌پردازند.

راجرز از بنیان‌گذاران و سردبیران ارشد نشریه‌ی دانشگاهی آنلاین MAI: Feminism and Visual Culture است که با همکاری آنا میشیاک تأسیس شده و یکی از پایگاه‌های مهم پژوهش فمینیستی در حوزه‌ی فرهنگ بصری به‌ شمار می‌آید.

راجرز عضو هیئت مشورتی مجموعه‌ی Key Debates، منتشرشده از سوی انتشارات دانشگاه آمستردام، است و تاکنون دو بار (در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۴) موفق به دریافت بورس مطالعاتی Riksbanken Jubileumsfond Sabbatical برای پژوهش شده است.

درباره باربارا لودن

باربارا لودن بازیگر و فیلم‌ساز مستقل آمریکایی بود. او با وجود کارنامه‌ای کوتاه، به‌ویژه با فیلم واندا (۱۹۷۰)، جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ سینمای مستقل آمریکا یافت.

لودن در کارولینای شمالی به دنیا آمد و کودکی دشواری را در خانواده‌ای ازهم‌گسیخته سپری کرد. پس از طلاق والدینش، نزد پدربزرگ و مادربزرگ مذهبی‌اش در ناحیه‌ای روستایی در کوه‌های آپالاچی بزرگ شد. کودکی‌اش در انزوا گذشت، دوستی نداشت و بعدها گفت بیشتر سال‌های کودکی‌اش را «پشت اجاق پنهان می‌شده است». این تجربه‌ی زیسته بعدها به یکی از منابع اصلی جهان‌بینی هنری‌اش بدل شد.

لودن در ۱۶سالگی به نیویورک رفت؛ هزینه‌ی سفرش را با پولی که پس از یک تصادف دریافت کرده بود پرداخت. او کارش را به‌عنوان مدل مجلات عامه‌پسند و رقصنده آغاز کرد و مدتی نیز در کلاب کوپاکابانا فعالیت داشت. با وجود این، همواره به سینما احساس دوگانه‌ای داشت و می‌گفت تصاویر بی‌نقص روی پرده باعث می‌شد احساس حقارت کند. او به Actors Studio پیوست و آموزش بازیگری دید، هرچند لهجه‌ی روستایی‌اش را مانعی برای موفقیت حرفه‌ای می‌دانست.

در دهه‌ی ۱۹۵۰، با حضور در برنامه‌ی تلویزیونی Ernie Kovacs Show شناخته شد؛ جایی که به‌عنوان همراهی ظاهراً تزئینی ظاهر می‌شد و بعدها با نگاهی انتقادی از آن یاد می‌کرد. هم‌زمان، در تئاتر نیویورک نیز روی صحنه رفت و با بازیگرانی چون رابرت ردفورد و بن گازارا همکاری کرد.

نقطه‌ی عطف حرفه‌ی بازیگری‌اش همکاری با الیا کازان بود. لودن در فیلم Wild River (۱۹۶۰) و سپس Splendor in the Grass (۱۹۶۱) ظاهر شد، اما مهم‌ترین موفقیتش در تئاتر رقم خورد: ایفای نقش مگی ــ شخصیتی الهام‌گرفته از مرلین مونرو ــ در نمایش After the Fall، نوشته‌ی آرتور میلر (۱۹۶۴). این نقش برای او جایزه‌ی تونی بهترین بازیگر نقش مکمل زن را به ارمغان آورد و تحسین منتقدان را برانگیخت. بسیاری از منتقدان تأکید کردند که شباهت لودن به مونرو نه‌فقط در ظاهر، بلکه در شیوه‌ی زیستن بود.

لودن ابتدا با لری یوآخیم ازدواج کرد. سپس با الیا کازان ــ که ۲۳ سال از او بزرگ‌تر بود ــ ازدواج کرد. این رابطه‌ی پیچیده و نابرابر تأثیر عمیقی بر زندگی شخصی و هنری او گذاشت. خود لودن اغلب در برابر کازان احساس حقارت می‌کرد و کازان نیز در خاطراتش با لحنی آمیخته به تحسین و تحقیر از او یاد کرده است.

با وجود موفقیت‌هایش، مسیر سینمایی لودن به‌عنوان بازیگر پرتنش بود. نقش او در فیلم The Swimmer در جریان تدوین حذف شد و با بازیگر دیگری جایگزین شد؛ تجربه‌ای تلخ که او را در سینمای جریان اصلی به حاشیه راند. این سرخوردگی‌ها لودن را به‌سمت فیلم‌سازی سوق داد. او با الهام از خبر زنی که در دادگاه از قاضی بابت محکومیتش تشکر کرده بود، فیلم‌نامه‌ی واندا را نوشت. فیلمْ داستان زنی فقیر و بی‌پناه در منطقه‌ی معدن‌خیز پنسیلوانیاست که به‌شکلی منفعلانه وارد رابطه‌ای جنایی می‌شود. لودن پس از آنکه متوجه شد کارگردانان مرد درکی از شخصیت زن فیلم ندارند، تصمیم گرفت خودش فیلم را کارگردانی کند؛ تصمیمی جسورانه در فضایی که کارگردانی زنان هنوز استثنا بود.

فیلم واندا با بودجه‌ای ناچیز، به‌صورت غیراتحادیه‌ای و با گروهی بسیار کوچک ساخته شد. سبک فیلم متأثر از سینما وریته و همراه با بازیگران غیرحرفه‌ای، بداهه‌پردازی و تصویربرداری دستی بود. این فیلم در جشنواره‌ی ونیز ۱۹۷۰ جایزه‌ی منتقدان بین‌المللی را دریافت کرد و بعدها به‌عنوان یکی از آثار کلیدی سینمای مستقل آمریکا شناخته شد. بااین‌حال، هرگز به‌طور گسترده اکران نشد.

لودن در دهه‌ی ۱۹۷۰ چند نمایش تئاتری و دو فیلم کوتاه آموزشی را کارگردانی کرد، اما هرگز فرصت ساخت فیلم بلند دیگری نیافت. او در سال ۱۹۷۸ به سرطان سینه مبتلا شد. در واپسین ماه‌های زندگی‌اش، همچنان به آموزش بازیگری و نوشتن علاقه‌مند بود، اما بیماری مانع تحقق پروژه‌هایش شد. او در ۴۸سالگی در نیویورک درگذشت.

از نظر سبکی، آثار لودن بر نمایش فقدان عاملیت زنان، فقر، انفعال و زیست در حاشیه تمرکز دارند. واندا اغلب اثری فمینیستی خوانده شده، هرچند خود لودن این برچسب را نمی‌پذیرفت و تأکید می‌کرد فیلمش بیش از آنکه درباره‌ی رهایی زنان باشد، درباره‌ی سرکوب انسان‌هاست. او باور داشت سینما باید واقعیت را همان‌گونه که هست نشان دهد، نه در قالب‌های صیقلی و پرزرق‌وبرق هالیوودی.

میراث لودن پس از مرگش به‌تدریج بازشناسی شد. واندا در سال ۲۰۱۷ وارد فهرست ملی فیلم‌های آمریکا شد و نویسندگان و فیلم‌سازانی چون مارگریت دوراس از آن تأثیر پذیرفتند. آثار پژوهشی و ادبی متعددی نیز در دهه‌های اخیر به زندگی و فیلم او پرداخته‌اند و جایگاهش را به‌عنوان یکی از صداهای یگانه و خاموش‌ سینمای آمریکا تثبیت کرده‌اند.

بخشی از کتاب واندا

«کسانی که ساکن این خانه‌اند ممکن است بر مبنای محیطی که در آن زندگی و احتمالاً کار می‌کنند (مگر می‌شود این‌طور نباشد؟) تعریف شوند. ما در سه نما تا حدودی چشم‌انداز، جامعهٔ کارگری و گذران زندگی آن‌ها در آن‌جا را درک می‌کنیم. در مجموع، این نماها ماهیت هم‌پوشان امور خصوصی و عمومی، و هویت‌هایی را به تصویر می‌کشند که به نحو انکارناپذیری بر مبنای خصوصیت فضای صنعتی، که زیبایی یا تفاوت کمی را جایز می‌دارد، مشخص شده‌اند. این چشم‌انداز، همچون آدم‌هایی که در آن ساکن‌اند، اجباراً بر مبنای هدف، سود و استفاده (حفاری برای منابع) تعریف می‌شود. همچنین می‌توانیم حدس بزنیم زیرساخت‌های صنعت حفاری زغال‌سنگ به معنای واقعی کلمه بر فضای خصوصی و سلامتِ (هم جسمی و هم روحی) کسانی که مستقیماً در محیط آن زندگی می‌گذرانند تا حد زیادی سایه انداخته‌اند.»