کتاب مرزهای ناپیدا

کتاب مرزهای ناپیدا (اقتصاد، جامعه و دین در ایران ساسانی ـ جشن‌نامه مایکل جی. مورونی)، نوشته تورج دریایی و خداداد رضاخانی و با ترجمه مهناز بابایی، اثری پژوهشی درباره‌ی تاریخ، ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و دینی ایران ساسانی و مناطق همجوار آن است. این کتاب در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات مروارید منتشر شده است و مجموعه‌ای از مقالات برجسته را در دو بخش گردآوری کرده است: بخش نخست شامل شش مقاله از پژوهشگران مختلف درباره‌ی تاریخ ساسانی و تمدن‌های اطراف است و بخش دوم شامل شش مقاله‌ی مهم از مایکل مورونی درباره‌ی اقتصاد، تجارت، بیماری‌های همه‌گیر، نخبگان اجتماعی و تحولات دینی و اقتصادی در دوره‌ی ساسانی و آغاز اسلام است. این مجموعه به بررسی جایگاه ایران ساسانی در مطالعات عهد باستان متأخر و پیوندهای آن با تحولات پس از اسلام می‌پردازد و تلاش می‌کند مرزهای مطالعات تاریخی را فراتر از تقسیم‌بندی‌های سنتی گسترش دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مرزهای ناپیدا اثر تورج دریایی و خداداد رضاخانی

کتاب مرزهای ناپیدا با گردآوری و ترجمه‌ی مقالاتی از پژوهشگران برجسته، به بررسی ابعاد مختلف تاریخ ایران ساسانی و ارتباط آن با تمدن‌های همسایه و دوره‌های پس از اسلام می‌پردازد. تورج دریایی و خداداد رضاخانی، با تمرکز بر نقش مایکل مورونی در مطالعات تاریخ ساسانی، تلاش کرده‌اند تا اهمیت این دوره را در چهارچوب مطالعات عهد باستان متأخر برجسته کنند. ساختار کتاب در دو بخش تنظیم شده است: بخش نخست شامل مقالاتی است که به موضوعاتی چون روابط ایران ساسانی با ارمنستان، قوانین یهودی و زرتشتی، نقش اعراب همکار با ساسانیان و جایگاه زنان در قوانین زرتشتی می‌پردازد. بخش دوم مجموعه‌ای از مقالات مایکل مورونی را ارائه می‌دهد که موضوعاتی مانند تجارت، اقتصاد، بیماری‌های همه‌گیر، ساختارهای اجتماعی و دینی عراق در دوره‌ی گذار از ساسانی به اسلامی و شیوه‌های تملک زمین را بررسی می‌کند.

کتاب مرزهای ناپیدا با رویکردی میان‌رشته‌ای، مرزهای سنتی مطالعات ایران‌شناسی، اسلام‌پژوهی و عهد باستان متأخر را به چالش می‌کشد و به نقش ایران شرقی و خراسان بزرگ در شکل‌گیری جهان ایرانی و اسلامی می‌پردازد.

خلاصه کتاب مرزهای ناپیدا

کتاب مرزهای ناپیدا با هدف بازاندیشی در مرزبندی‌های تاریخی و جغرافیایی، مجموعه‌ای از مقالات را گردآوری کرده که هریک به جنبه‌ای از تاریخ، جامعه و اقتصاد ایران ساسانی و مناطق پیرامونی آن می‌پردازند. در بخش نخست، مقالاتی از پژوهشگران مختلف به بررسی جایگاه ساسانیان در مطالعات عهد باستان متأخر، روابط فرهنگی و حقوقی میان یهودیان و زرتشتیان، تعاملات ایران با ارمنستان و نقش اعراب همکار با ساسانیان اختصاص یافته است. این مقالات نشان می‌دهند که چگونه ساختارهای اداری، قوانین و رسوم اجتماعی ساسانیان بر تحولات بعدی در جهان اسلام تأثیر گذاشته‌اند و چگونه منابع مختلف (از متون پهلوی تا سریانی و عربی) برای بازسازی تاریخ این دوره به کار گرفته می‌شوند.

در بخش دوم، مقالات مایکل مورونی به موضوعاتی چون تجارت و اقتصاد در عهد باستان متأخر، تأثیر بیماری‌های همه‌گیر، نقش نخبگان اجتماعی عراق در دوره‌ی گذار از ساسانی به اسلامی و شیوه‌های تملک زمین و جوامع دینی می‌پردازد. مورونی با نقد رویکردهای سنتی، بر اهمیت پیوندهای ساختاری و اداری میان دوره‌ی ساسانی و آغاز اسلام تأکید کرده و نشان داده است که مرزهای تاریخی میان این دو دوره، برخلاف تصور رایج، چندان شفاف و قطعی نیستند. این مجموعه با ارائه‌ی دیدگاه‌های نوین و مقایسه‌ای، تصویری چندلایه از تحولات اجتماعی، اقتصادی و دینی ایران ساسانی و نقش آن در شکل‌گیری جهان ایرانی و اسلامی ارائه می‌دهد.

چرا باید کتاب مرزهای ناپیدا را بخوانیم؟

کتاب مرزهای ناپیدا با گردآوری مقالاتی از پژوهشگران برجسته و ارائه‌ی ترجمه‌ای دقیق، فرصتی کم‌نظیر برای آشنایی با تحولات اجتماعی، اقتصادی و دینی ایران ساسانی و مناطق همجوار فراهم می‌کند. این اثر با رویکردی میان‌رشته‌ای، مرزهای سنتی مطالعات تاریخی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اداری، قوانین و رسوم ساسانیان بر شکل‌گیری نهادهای اسلامی و تحولات بعدی تأثیرگذار بوده‌اند. همچنین کتاب با پرداختن به موضوعاتی چون روابط میان ادیان، نقش زنان، تجارت و اقتصاد و بررسی منابع متنوع تاریخی، امکان درک عمیق‌تر از پیوستگی‌ها و تغییرات تاریخی در منطقه را فراهم می‌کند. مطالعه‌ی این کتاب برای کسانی که به‌دنبال فهمی جامع‌تر و چندبعدی از تاریخ ایران و خاورمیانه هستند، ارزشمند است.

خواندن کتاب مرزهای ناپیدا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به پژوهشگران تاریخ ایران، دانشجویان مطالعات خاورمیانه، علاقه‌مندان به تاریخ ساسانیان و کسانی که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های اجتماعی، اقتصادی و دینی تحولات ایران و جهان اسلام را دارند، پیشنهاد می‌شود. همچنین برای افرادی که به مطالعات تطبیقی میان تمدن‌ها و بررسی مرزهای تاریخی علاقه‌مندند، مناسب است.

درباره تورج دریایی 

تورج دریایی ایران‌شناس و تاریخ‌نگار ایرانی است. او دارای کرسی مسیح در مطالعات و فرهنگ فارسی است و مدیریت مرکز مطالعات فارسی دکتر ساموئل ام. جردن را در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین بر عهده دارد.

دریایی تحصیلات ابتدایی و متوسطه‌ی خود را در تهران و آتن گذراند و سپس در سال ۱۹۹۹ دکترای تاریخ را از دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس دریافت کرد. او در دانشگاه UCLA تدریس کرده و سابقه‌ی پژوهشگری ارشد در دانشگاه آکسفورد و پژوهشگری مقیم در مدرسه‌ی مطالعات عالی عملی پاریس را دارد. حوزه‌ی تخصصی او تاریخ و فرهنگ ایران باستان است.

او سردبیر نشریه‌ی نامه‌ی ایرانِ باستان، مجله‌ی بین‌المللی مطالعات ایران باستان و DABIR: Digital Ar است و همچنین مدیریت پروژه‌ی ساسانیکا را بر عهده دارد؛ پروژه‌ای پژوهشی درباره‌ی تاریخ و فرهنگ ساسانیان. از شناخته‌شده‌ترین آثار او می‌توان به ساسانیان: صعود و سقوط یک امپراتوری و ایران ساسانی (۲۲۴ـ۶۵۱ میلادی): پرتره‌ای از یک امپراتوری در دوران باستان متأخر، اشاره کرد. او همچنین ویراستار کتابی جامع درباره‌ی تاریخ ایران از دوران پیشاتاریخ تا روزگار معاصر بوده است.

تورج دریایی نویسنده‌ی آثار متعدد تاریخی است. کتاب ساسانیان: صعود و سقوط یک امپراتوری در سال ۲۰۱۰ جوایز متعددی دریافت کرد و به‌عنوان یکی از منابع مهم در مطالعات ایران ساسانی شناخته می‌شود.

درباره خداداد رضاخانی

خداداد رضاخانی تاریخ‌نگار ایرانی دوره‌ی باستان متأخرِ آسیای مرکزی و غربی است. او از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ پژوهشگر وابسته‌ی مرکز شرمین و بیژن مصور رحمانی برای مطالعات ایران و خلیج فارس در دانشگاه پرینستون بوده و از سپتامبر ۲۰۲۵ به‌عنوان پژوهشگر در آکادمی علوم اتریش فعالیت می‌کند.

رضاخانی در تهران متولد شد و پیش از مهاجرت به ایالات متحده، در ایران و اروپا تحصیل کرد. سپس به لندن رفت و مدرک کارشناسی ارشد تاریخ را از مدرسه‌ی اقتصاد لندن دریافت کرد. او دکترای خود را در رشته‌ی تاریخ خاورمیانه و باستان متأخر از دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس گرفت. عنوان رساله‌ی دکترای او امپراتوری‌ها و خرده‌سامانه‌ها: اقتصاد منطقه‌ای در آسیای مرکزی و غربی در دوره‌ی باستان متأخر، ۵۰۰ تا ۷۵۰ میلادی، بود که زیر نظر مایکل جی. مورونی و با مشاوره‌ی پژوهشگرانی چون پاتریک جی. گیری و کلودیا رَپ نوشته شد. او به‌سبب پیشینه‌ی چندفرهنگی و آموزشی، به زبان‌های انگلیسی، فارسی و چند زبان پژوهشی و مدرن دیگر تسلط دارد.

رضاخانی پس از دریافت دکتری، در مدرسه‌ی اقتصاد لندن مشغول به کار شد و در پروژه‌ی اروپاییِ دانش سودمند و قابل‌اعتماد در تاریخ‌های جهانی پیشرفت مادی در شرق و غرب همکاری کرد. او همچنین در دانشگاه‌هایی چون LSE، مدرسه‌ی مطالعات آفریقایی و شرقی لندن و دانشگاه آقاخان تدریس کرد و مدتی نیز استاد مدعو در دانشگاه نوادا، رینو بود.

بین سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶، رضاخانی پژوهشگر بنیاد الکساندر فون هومبولت در دانشگاه آزاد برلین بود. از سال ۲۰۱۶ به‌عنوان پژوهشگر وابسته و مدرس در دانشگاه پرینستون فعالیت داشت و در پروژه‌های متعددی درباره‌ی ایرانِ باستان متأخر، آسیای مرکزی و تاریخ جهانیِ باستان متأخر مشارکت کرد.

او بنیان‌گذار و مدیر حساب‌های چرخشی توییتری Tweeting Historians و Historians of Iran است؛ طرح‌هایی که با انتشار هفتگی توییت‌هایی درباره‌ی پژوهش‌های هر تاریخ‌نگار، به معرفی آثار پژوهشگران تاریخ ایران و تاریخ جهان می‌پردازند. همچنین بنیان‌گذار و نویسنده‌ی وبگاه Iranologie.com است؛ سایتی که از سال ۱۹۹۷ به تاریخ ایران اختصاص دارد.

رضاخانی تاریخ‌نگاری جهانی است که آثار متعددی درباره‌ی ایران و آسیای مرکزی در دوره‌ی باستان متأخر، به‌ویژه تاریخ ساسانیان، منتشر کرده است. آموزش اولیه‌ی او در زبان‌شناسی تاریخی، از جمله مطالعات هندواروپایی و تاریخ قرون‌وسطی بوده و پژوهش‌هایش رویکردی تطبیقی به تاریخ جهان دارند؛ با تمرکز بر آسیای مرکزی و غربی و توجه به فرهنگ، زبان، اقتصاد و سیاست. از نظر زمانی، عمده‌ی کار او به هزاره‌ی نخست میلادی و به‌ویژه دوره‌ی گذار از باستان متأخر به اوایل اسلام مربوط می‌شود.

علاقه‌ی او به تاریخ آسیای مرکزی به نقد تاریخ‌نگاری راه ابریشم نیز انجامیده است. رضاخانی در مقاله‌ی جاده‌ای که هرگز وجود نداشت، مفهوم راه ابریشم را ساخته‌وپرداخته‌ی تاریخ‌نگاری استعماری قرن نوزدهم دانسته است. تک‌نگاری او با عنوان بازجهت‌دهی به ساسانیان، تاریخ سیاسی آسیای مرکزی از دوره‌ی هند‌ـ‌پارتی تا ورود اسلام را بررسی می‌کند و به امپراتوری کوشانیان، هون‌های ایرانی، کیداریان، هفتالیان، نِزَک‌شاهان و امپراتوری ترکان غربی می‌پردازد. این کتاب در سال ۲۰۱۸ شایسته‌ی تقدیر جایزه‌ی کتاب احسان یارشاطر شد.

رضاخانی همچنین در نقد مفاهیم رایج در تاریخ‌نگاری دانشگاهی و تخیل تاریخی عمومی درباره‌ی ایران و آسیا نقش فعالی داشته است؛ از جمله ایده‌ی ایرانیان به‌عنوان آریایی، نوروز به‌مثابه سنتی هندواروپایی و بازنمایی گذشتگان در گفتمان معاصر ایران.

او همکاری مستمری با رسانه‌های فارسی‌ و انگلیسی‌زبان دارد. همچنین مجری پادکست تاریخ ایران است و به‌عنوان ویراستار با پروژه‌ی ساسانیکا همکاری می‌کند.

بخشی از کتاب مرزهای ناپیدا

«راولینسون در پی آن بود تا توالی تاریخی امپراتوری‌های خاور نزدیک را بازگو کند؛ چراکه مفهوم «امپراتوری» دغدغه‌ای کلیدی در روزگار اوج امپریالیسم بریتانیا به‌شمار می‌رفت، به‌ویژه با علاقۀ شخصی او به این منطقه. از این‌رو، نمی‌توان امپریالیسم بریتانیا را از مطالعۀ امپراتوری‌های پیشین این سرزمین جدا دانست. بررسی چگونگی تداوم این امپراتوری‌ها از عصر آشوریان تا فروپاشی ساسانیان، برای قدرت‌های قرن نوزدهمی الگویی راهنما بود تا با شناخت ژرف‌تر، شیوه‌های حکمرانی خویش را سامان دهند. چنین زمینه‌ای زایشِ مطالعات شرق‌شناسی را رقم زد که از آغاز، دستاوردی در خدمت امپریالیسم زمانه بود.»