کتاب رباعیات خیام

کتاب رباعیات خیام ویرایش میرجلال الدین کزازی است و نشر مرکز آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب رباعیات خیام

این مجموعه از رباعیات خیام بر پایه‌ٔ نسخه‌های چاپی موجود آن فراهم آمده و کوشش شد رباعیاتی گزیده شوند که کمتر بتوان در انتساب آنها به خیام تردید کرد. با سنجش و بررسی نسخه‌ها، تلاش شده متنی پیراسته و تا حد ممکن نزدیک به گفته‌ٔ اصلی شاعر فراهم آید که نیاز همگان را پاسخ گوید، به گونه‌ای ساده و بی‌پیرایه، و در عین حال درست و روشن، ارائه شود، و بتواند در کارهای آموزشی یا پژوهش‌های ادبی پایه و مرجع شمرده شود و به عنوان نسخه‌ای معتبر از پذیرش نسبی همگان برخوردار باشد.

حجة‌الحق حکیم ابوالفتح عمربن ابراهیم خیامی نیشابوری معروف به خیام یکی از بزرگ‌ترین ریاضیدانان جهان در قرون وسطا و یکی از حکیمان و دانشمندان و شاعران بزرگ و اندیشمند ایران در اواخر سدهٔ پنجم و اوایل سدهٔ ششم هجری است. دربارهٔ زندگی و آثار او تردیدها و ابهام‌ها فراوان است تا جایی که گاه خیامِ شاعر را شخصیتی جز خیامی عالم و حکیم دانسته‌اند.

آنچه می‌دانیم این است که خیام به سال ۴۳۹ هجری قمری (۴۲۷ شمسی، ۱۰۴۸ میلادی) در نیشابور زاده شد و در سال ۵۱۷ هـ. ق (۵۰۱ ش، ۱۱۲۱ م) در همان شهر درگذشت. زندگانی او مقارن سلطنت بزرگ‌ترین پادشاهان سلجوقی و عمدتاً ملکشاه سپری شد و او یکی از چهره‌های درخشان در این دوران شکوفایی فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی بود. خیام با بزرگانی چون نظامی عروضی و بیهقی و غزالی و زمخشری و لوکری همزمان و مرتبط بود اما داستانی که دربارهٔ هم‌دبستانی بودن وی با خواجه نظام‌الملک و حسن صباح معروف است اعتبار تاریخی ندارد.

در تاریخ ادب ما شهرت خیام شاعر بر شهرت خیام (یا خیامی) دانشمند سایه افکند و ترجمهٔ رباعیات او به وسیله فیتز جرالد در سال ۱۸۵۹ نیز به این امر نیرو بخشید. اما پیشهٔ اصلی وی شاعری نبوده و وی در زمان خود به شاعری شهرت نداشته است و مدتی پس از درگذشت وی به تدریج شعرهایی به او نسبت داده شد. زیبایی و لطافت و شیوایی برخی از این شعرها و رگهٔ فیلسوفانه‌ای که در آنها دیده می‌شود و رنگی که از عصیان و حیرت‌زدگی دارند بدان‌ها شهرت و جاذبه بخشید. از سوی دیگر، دیگران نیز چه از حیث سبک و قالب و چه از حیث مضمون پا جای پای او گذاردند و از او تقلید کردند. آوازهٔ رباعیات خیام باعث شد هر رباعی که مضمونی نزدیک به رباعیات خیام داشت بدو منسوب شود و نام خیام چنان با رباعی پیوند یابد که حتا گاه برخی رباعی‌ها صرفاً به خاطر رباعی بودن از آن خیام دانسته شوند. چنین شد که در طول سده‌ها پیوسته بر شمار رباعیات خیام افزوده شد و از هزار و اندی گذشت و تفکیک اصل از بدل در میان آنها یکی از دغدغه‌ها و مشغله‌های اصلی خیام‌شناسان شد.

گذشته از شعر، خیام در همهٔ رشته‌های معارف دوران خود احاطه و شهرت داشته و در ریاضیات و حکمت و نجوم و علوم طبیعی و موسیقی و علوم دینی و حتی به قولی طب نیز مسلط و متبحر بوده است. در فلسفه و حکمت رساله‌های کون و تکلیف، ترجمهٔ خطبهٔ توحیدیهٔ ابن سینا، رساله در کلیات وجود، رساله در جواب سه مسأله از حکمت، و رساله در طبیعیات به او نسبت داده شده است. در علوم طبیعی رساله فی‌الاحتیال لمعرفته مقداری الذهب و الفضه فی‌جسم مرکب منهما یعنی «تدابیری برای دانستن میزان طلا و نقره در جسمی که مرکب از این دو است» از او باقی است. در ریاضیات رساله جبر و مقابله خیام که نام کامل آن رساله فی‌البراهین علی مسائل‌الجبر و المقابله است مهم‌ترین کتاب ریاضی او و دارای شهرت جهانی و قدیمی‌ترین رساله موجود از او است. رساله‌ای کوتاه در حل یک مسألهٔ جبری به وسیلهٔ قطوع مخروطی و نیز رساله فی‌شرح مااشکل من مصادرات اقلیدس آثار ریاضی دیگر خیام هستند. خیام در اصلاح تقویم شمسی و تشکیل و ادارهٔ رصدخانه ملکشاه در اصفهان نیز نقشی داشته است.

خواندن کتاب رباعیات خیام را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

اگر می‌خواهید رباعیات خیام را با ویرایش استاد میرجلال الدین کزازی بخوانید این کتاب را از دست ندهید.

بخشی از کتاب رباعیات خیام

«چون عهده نمی‌شود کسی فردا را،

حالی، خوش‌دار این دل پرسودا را.

می نوش به ماهتاب، ای ماه! که ماه،

بسیار بتابد و نیابد ما را.

هر چند که روی و موی زیباست مرا،

چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا.

معلوم نشد که در طربخانه خاک،

نقّاشِ ازل بهرِ چه آراست مرا!»