کتاب سیر تحولات برنامه ریزی و بودجه ریزی در ایران و جهان

کتاب سیر تحولات برنامه ریزی و بودجه ریزی در ایران و جهان نوشتهٔ محمد کردبچه است و انتشارات نور علم آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب سیر تحولات برنامه ریزی و بودجه ریزی در ایران و جهان

«بودجه»، یک برنامهٔ عمل کمی است که قبل از یک دوره زمانی مشخص تهیه ‌می‌شود. براساس این تعریف بودجه چهار ویژگی اساسی دارد:

۱- بودجه ماهیتی کمی دارد، بدین معنی که در قالب ارقام مشخص ارائه ‌می‌شود.

۲- بودجه برای یک دوره زمانی خاص تهیه ‌می‌شود. مبالغی که در قبل از یک دوره و یا بعد از آن تولید ‌می‌شوند ممکن است مهم باشند، ولی جزء بودجه محسوب نمی‌شوند.

۳- بودجه به دوره مشخصی از زمان مربوط ‌می‌شود. یک برنامه مالی برای آینده بدون پایان مشخص را نمی‌توان بودجه نامید.

۴- بودجه یک برنامه عمل است. این مورد مهم‌‌ترین ویژگی بودجه است. بودجه نمی‌تواند بیان مشخصی از واقعیت باشد، زیرا به موضوعی مربوط ‌می‌شود که هنوز اتفاق نیفتاده و برنامه‌ریزی ‌می‌شود که اتفاق افتد.

«نظام بودجه‌ریزی»، فرآیندی است که تهیه برنامه مالی، بررسی و تصویب این برنامه‌ها به‌وسیله قانون‌گذار، اجرای برنامه و درنهایت نظارت، ارزیابی و گزارش‌دهی نتایج را در بر می‌گیرد.

بودجه‌ریزی اهداف زیادی را دنبال ‌می‌کند. اول، چارچوبی را برای تدوین سیاست‌های مالی فراهم ‌می‌آورد. این امر مستلزم تصمیم‌گیری در خصوص عملیاتی است که برای رسیدن به هدف باید انجام شود. انتخاب‌هایی باید در زمینه پیشنهادهای به عمل آمده برای تسریع یا تأخیر در بعضی از اهداف و پیشبرد همزمان سایر اهداف صورت گیرد. دوم، بودجه راهنمایی برای مدیریت است و روش‌های بودجه‌بندی ابزاری برای کنترل اعمال مدیریت به شمار ‌می‌روند. سوم، بودجه ابزاری برای نظارت قانونی است. به‌طور معمول تصمیمات بودجه‌ای در قالب قانون و مقررات ارائه ‌می‌شوند و فرآیند تدوین و اجرای بودجه متضمن قوانین و مقررات و آیین‌نامه‌های اجرایی زیادی است. سؤالی که در هر مرحله ‌می‌تواند مطرح شود، چگونگی اقداماتی است که در زمینه رعایت قوانین و مقررات ذی‌ربط به عمل آمده است. چهارم، سند بودجه منبع اطلاعات عمومی در زمینه فعالیت‌های انجام گرفته، تصمیمات جاری و برنامه‌های آینده دولت محسوب ‌می‌شود. فرآیند بودجه‌ریزی درواقع متضمن توضیح و توجیه بخش‌های اجرایی و تقنینی دولت و مجلس است. این شکل از پاسخگویی سیاسی از خصوصیات نظام‌های دموکراتیک و پارلمانی است. اگرچه در رژیم‌های حکومتی نیز قابل مشاهده است. با توجه به تعدد اهداف بودجه‌ریزی، مغایرت احتمالی بعضی از اهداف باید نه از طریق تمرکز بر برخی از وجوه، بلکه از طریق برقراری سازگاری و یا افزودن نظام‌های اطلاعاتی برطرف گردد.

کتاب سیر تحولات برنامه ریزی و بودجه ریزی در ایران و جهان در پنج بخش ارائه شده است. در بخش اول به اصول و مبانی نظام بودجه‌ریزی اشاره ‌می‌شود. در بخش دوم برخی از نوآوری‌های نظام بودجه‌ریزی مورد بررسی قرار ‌می‌گیرد که شامل بهبود ساختار بودجه از طریق مالیات‌ها، قواعد مالی صادرات نفت، بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، بودجه‌ریزی مبتنی بر نتیجه، نظام چارچوب میان‌مدت مخارج بودجه، نظام کنترل و ارزشیابی مبتنی بر عملکرد، نظام نظارت و ارزشیابی عملکرد، مبانی قانونی نظام بودجه‌ریزی و تأمین مالی طرح‌های سرمایه‌گذاری دولتی ‌می‌گردد. در بخش سوم، ابتدا در یک بررسی تطبیقی نظام بودجه‌ریزی در پنج کشور پیشرفته و پنج کشور درحال توسعه از سه منظرِ فرآیند تهیه و تنظیم بودجه، محتوای بودجه و نظام نظارت و کنترل بودجه مورد مقایسه قرار ‌می‌گیرد و سپس بررسی تطبیقی بین کشورهای پیشرفته و در حال توسعه جهان در خصوص نوآوری‌های نظام بودجه‌ریزی از جمله بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد و چارچوب میان‌مدت مخارج دولتی انجام ‌می‌گیرد. بخش چهارم اختصاص به بررسی تحولات نظام بودجه‌ریزی ایران دارد، در این بخش مهم‌‌ترین تحولات نظام بودجه‌ریزی ایران در ۱۰ دوره که عبارت‌اند از قبل از انقلاب مشروطیت، از انقلاب مشروطیت تا سال ۱۳۰۰ شمسی، دوره ۱۳۰۱-۱۳۲۰، دوره ۱۳۲۱-۱۳۵۱، دوره ۱۳۵۷-۱۳۵۲، دوره ۱۳۵۸-۱۳۶۷، دوره ۱۳۶۸-۱۳۷۸، دوره ۱۳۷۹-۱۳۸۳، دوره ۱۳۸۴-۱۳۹۱و دوره ۱۳۹۲-۱۴۰۰ مورد نقد و بررسی قرار ‌می‌گیرد. در بخش پنجم نیز به نوآوری‌های برنامه ششم توسعه در زمینه‌های برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی اشاره ‌می‌شود.

خواندن کتاب سیر تحولات برنامه ریزی و بودجه ریزی در ایران و جهان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران رشته‌های تاریخ و اقتصاد پیشنهاد می‌کنیم.