کتاب آگوست کنت

 کتاب آگوست کنت نوشته احمد علامه فلسفی است که به زندگی و آرای آگوست کنت، فیلسوف فرانسوی قرن نوزدهم میلادی می‌پردازد.

درباره آگوست کنت

 آگوست کُنت، فیلسوف فرانسوی (متولد ۱۹ ژانویه ۱۷۹۸ – درگذشت ۵ سپتامبر ۱۸۵۷) بنیان‌گذارِ جامعه‌شناسیِ نوین و دکترین پوزیتیویسم ‌است. وی به فلسفه اثبات‌گرایی (پوزیتیویسم -positivism اعتقاد راسخ داشت.

کنت معتقد بود که جوامعِ انسانی از سه مرحله الهی، فلسفی، و علمی عبور کرده‌اند. مراحل تحول ذهنی مرحله ربانی خود از دو مرحله گذار تشکیل شده که عبارت اند از: بت‌پرستی (فتیشیسم)؛ در این مرحله، بشر در هماهنگی کامل با محیط پیرامونش به‌سر می‌برد. منظور کنت این است که در این مرحله، بشر هرآنچه را در اطرافش رخ می‌داد بدون فکر می‌پذیرفت. چندخدایی (چندخدایی)؛ در این مرحله بشر توضیح می‌خواست و شروع به تفکر کرد و پدیده‌ها را به موجودات فراطبیعی گوناگون نسبت داد. تک‌خدایی (یکتاپرستی)؛ انتقال به این مرحله زمانی رخ داد که بشر تحت سیطره خدایان متعددی قرار گرفته بود که ظاهراً همواره با یکدیگر در تعارض بودند. یکتاپرستی، آخرین مرحله در مرحله ربانی است.

مرحله متافیزیکی (Metaphysical or Abstract Stage)؛ این مرحله بین سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی روی داد که هنوز دنباله دوره ربانی است و تنها با آن اختلاف کمی دارد. در این دوره نیروی دیگری به‌نام دولت در کنار خانواده قرار می‌گیرد که روابط حاکم بین مردم را از حالت عاطفی به‌صورت حقوقی و قانونی درمی‌آورد. این مرحله، شرایط را برای تبدیل جامعه به دوره اثباتی فراهم می‌آورد.

کنت در سال‌های آخر عمرش همان اصول فلسفی خود را بنیاد عرفان مآبی ساخت و بر همان بنیاد، دیانتی جدید بنام دین انسانیت را بنا کرد و معبدی بنا نمود و عباداتی را نیز مقرر داشت که از نظر اهل علم، عجیب بود. بنابراین او دین را به‌طور کلی طرد نمی‌کند ولی به نظر او دین عصر اثباتی هم باید متناسب با عصر خود باشد، نتیجه‌ای که کنت به آن می‌رسد این است که بنابر نظریه قانون حالات سه‌گانه عصر دینی پایان یافته‌است، اما بنا به نظریه هم ارزی، کارکردی چیزی معادل دین باید در هر جامعه‌ای وجود داشته باشد زیرا حیات جامعه به پذیرش دین وابسته است اما دین جامعه اثباتی باید متناسب با آن باشد و اینست که مذهب انسانیت را پایه گذاری می‌کند و می‌گوید که مذهب دوره ما باید پوزیتیویسم مبهم باشد، مذهب ما دیگر نمی تواند همان مذهب قبلی باشد زیرا آن مذهب گذشته، متعلق به عصر و تفکری بوده‌است که نسخ شده‌است، هر دوره را نیاز به مذهب خاص خودش است و این مذهب که ما بنا می کنیم مذهب انسانیت است. بنابر مذهب انسانیت، باید انسانیت اساسی را که مردان بزرگ، مظهر و نماد آن هستند دوست داشته باشیم زیرا چنان زندگی کردند که اثری با سرمشقی از خود بجای گذاشته‌اند. بنابراین وجود بزرگ، وجود مردان بزرگ است که به ملت و قبیله خاص تعلق ندارد. دین انسانیت، بعدها با تعابیر مختلفی در میان عوام رواج یافت و انتقاداتی را نیز در پی داشت.

 خواندن کتاب آگوست کنت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

دانشجویان و علاقه مندان به رشته فلسفه مخاطبان این کتاب‌اند.

 بخشی از کتاب آگوست کنت

احمد بخارایی استاد جامعه شناسی دانشگاه و مدیر گروه فلسفه علوم اجتماعی در انجمن جامعه شناسی ایران معتقد است: آن چیزی که در ایران در حوزه جامعه شناسی شکل گرفته نوعی فهم تقلیل گرایانه از روش کمی گرایی است که آن هم به شکل معیوب آن اجرا می شود؛ چیزی که تکنیک ها به پرسش نامه و چند آزمون آماری بی جان و روش ها هم به پیمایش، تقلیل پیدا کرده است بدون اینکه تصویری از واقعیت اجتماعی در نتایج به دست آمده نشان دهند. بنابراین پوزیتیویسم مدنظر آگوست کُنت شکل نگرفته است.

اگوست کُنت جامعه شناس فرانسوی سده ۱۹ میلادی است که همزمان با بحران های انقلاب فرانسه به دنبال علم اجتماعی جدیدی رفت که منطبق با علوم طبیعی دیگر باشد. وی اثری ۶ جلدی به‌نام درس‌هایی درباره فلسفه اثباتی نوشت که موجب شهرت او شد؛ اثری که در آن برای نخستین‌بار اصطلاح جامعه‌شناسی را به‌کار برد. پس از آن کتابی چهار جلدی با عنوان نظام سیاست اثباتی نوشت که در آن بیشتر از آثار دیگرش قصد علمی‌ترش را در ارائه طرحی بزرگ برای تجدید سازمان جامعه آشکار کرد.

کنت اثبات‌گرایی را عامل اساسی پیشرفت انسان می دانست و مدعی بود که از طریق مشاهده، آزمایش و مقایسه می‌توان به کشف پدیدارهای اجتماعی موفق شد. بنابراین می‌توان جامعه را از طریق علمی مورد تجزیه و تحلیل قرار داد و همانند تحقیقات علمی در دیگر علوم به کشف پدیدارهای عینی نایل آمد. به همین دلیل نیز به روش اثبات‌گرایی توجه خاص کرد و بر این اعتقاد بود که بررسی شرایط اجتماعی و حل مشکلات اجتماعی فقط از طریق روش علمی امکان‌پذیر می شود.

بنابراین در جامعه شناسی ۲ اردوگاه اثبات گرایی یا پوزیتیویسم و تفهمی شکل گرفت تا جدال جامعه شناسی حول این ۲ محور شکل بگیرد که پیشرفت در ۲ اردوگاه را به دنبال داشت اما در ایران پوزیتیویسم به گونه ای با استقبال مواجه شد که به مانند تصور بانیان نخست آن، این تصور پیش می آید که یگانه راه حصول معرفت همین است و بس.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت سالروز درگذشت اوگوست کُنت به گفت و گو با احمد بخارایی استاد جامعه شناسی دانشگاه و مدیر گروه فلسفه علوم اجتماعی در انجمن جامعه شناسی ایران پرداخته است.

ایرنا: با توجه به اینکه در سالروز درگدشت آگوست کنت قرار داریم، به نظر شما جامعه شناسی ایران چه نسبتی با کنت برقرار کرده است؟

بخارایی: آگوست کنت آغازگر پوزیتیویسم در حوزه جامعه شناسی است. او از فلسفه شروع می کند و به سمت جامعه شناسی می غلتد که این هم هنر بزرگ کُنت محسوب می شود که هم واضع واژه جامعه شناسی و هم اینکه به عنوان پدر جامعه شناسی است. بنابراین ما تا آگوست کُنت را درک نکنیم و پوزیتیویسم را در ساحت و فضای ذهنی او نفهمیم نمی توانیم بگوییم که آیا الان جامعه ایران به طرف کُنت متمایل شده است یا خیر؟

ایرنا: پس در مورد آگوست کُنت باید چگونه بحث کرد که جامعه شناسی ایران فارغ از آن است؟

بخارایی: آگوست کُنت را باید در یک فضایی میان فلسفه و جامعه شناسی خواند و ارزیابی کرد والا هیچ فردی نمی تواند کُنت را متوجه شود و بسیاری از افرادی که در مورد کُنت در ایران بحث می کنند تنها در حوزه جامعه شناسی بحث خود را پیش می برند و همین هم باعث می شود برداشت ناقص و نیمه تمامی از کُنت داشته باشند. بنابراین از پوزیتیویسم هم برداشت ناقصی خواهند داشت و طبیعی است که فردی که می خواهد آگوست کُنت را متوجه شود باید با مبانی کلی فلسفه آشنایی داشته باشد و کُنت را در فضای میان فلسفه و جامعه شناسی بررسی کند.