کتاب دیونیزوس

کتاب دیونیزوس (Dionysos) نوشته پی یر امه توشار، از دل اسطوره‌ی دیونیزوس وارد بحثی گسترده درباره‌ی تئاتر می‌شود و می‌کوشد نسبت نمایش، آزادی، شور، تراژدی و کمدی را روشن کند. نویسنده تئاتر را فقط یک سرگرمی صحنه‌ای نمی‌بیند، بلکه آن را تجربه‌ای جمعی می‌داند که می‌تواند انسان را با لایه‌های پنهان احساس و عمل روبه‌رو کند. این پژوهش را سارا عرب ترجمه و نشر قطره منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دیونیزوس

کتاب دیونیزوس نوشته‌ی پی یر امه توشار اثری است درباره‌ی ریشه‌ها و معنای تئاتر؛ اثری که از اسطوره‌ی یونانی دیونیزوس آغاز می‌کند و از همان‌جا به پرسش‌هایی اساسی درباره‌ی نمایش می‌رسد. نویسنده دیونیزوس را فقط یک چهره‌ی اسطوره‌ای نمی‌بیند، بلکه او را نشانه‌ای برای فهم شور، رهایی، هراس، سرمستی و نیرویی می‌داند که در دل هنر دراماتیک جریان دارد. در این مسیر، بحث فقط به تاریخ اسطوره محدود نمی‌ماند و به ماهیت تماشاگر، بازیگر، کنش نمایشی و نسبت تئاتر با زندگی جمعی کشیده می‌شود.

این کتاب به موضوعاتی همچون خاستگاه، ژانر، فضای تراژیک، فضای کمیک، تئاتر حسی، تئاتر مبارز و مذهب و اخلاق می‌پردازد و در هر بخش یکی از گره‌های اصلی تئاتر را باز می‌کند. پی یر امه توشار در این فصل‌ها از تفاوت تراژدی و کمدی، معنای همذات‌پنداری، نقش خنده و ترس، مسئله‌ی باورپذیری و نسبت تئاتر با اخلاق حرف می‌زند. او بارها به ارسطو، نیچه، شکسپیر، مولیر، راسین و دیگر چهره‌های مهم تئاتر و اندیشه رجوع می‌کند تا نشان دهد بحث او فقط نظریه‌پردازی انتزاعی نیست، بلکه به تجربه‌ی واقعی صحنه و تماشاگر گره خورده است.

کتاب دیونیزوس در عین‌ حال حال‌وهوایی جدلی و تأملی دارد. نویسنده با بعضی برداشت‌های رایج از تئاتر همراه نیست و درباره‌ی درام، احساسات‌گرایی، رئالیسم و تئاتر مبارز موضعی روشن می‌گیرد. نتیجه‌ی این مسیر، متنی است که تئاتر را به‌ عنوان هنری زنده و پرتنش بررسی می‌کند؛ هنری که از نگاه توشار، هم به شناخت انسان مربوط است، هم به تجربه‌ی آزادی و هم به پیوندی که میان افراد در فضای مشترک اجرا شکل می‌گیرد.

خلاصه کتاب دیونیزوس

کتاب دیونیزوس از این ایده آغاز می‌کند که تئاتر را نمی‌توان فقط با تاریخ، قواعد صحنه یا تقسیم‌بندی ژانرها فهمید. توشار با تکیه بر اسطوره‌ی دیونیزوس، تئاتر را هنری می‌بیند که از شور، کنش و میل به رهایی نیرو می‌گیرد. او توضیح می‌دهد که چرا تراژدی و کمدی هر دو به تجربه‌ی آزادی مربوط‌اند، اما هر کدام این تجربه را به‌ شکلی متفاوت می‌سازند. 

در ادامه، بحث به نقش تماشاگر، معنای همذات‌پنداری، جایگاه خنده و اشک، نسبت نمایش با اخلاق و تفاوت میان تئاتر شاعرانه، تئاتر حسی و تئاتر مبارز می‌رسد. این کتاب در مجموع تلاشی است برای فهم اینکه تئاتر چگونه انسان را با خودش و با دیگران روبه‌رو می‌کند.

چرا باید کتاب دیونیزوس را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دیونیزوس را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تئاتر را از زاویه‌ی اسطوره، فلسفه و تجربه‌ی صحنه در کنار هم بررسی می‌کند.
• خواننده با تفاوت نگاه نویسنده به تراژدی، کمدی و درام آشنا می‌شود.
• این کتاب درباره‌ی نقش تماشاگر و چگونگی شکل‌گیری اثر نمایشی بحثی دقیق مطرح می‌کند.
• مطالعه‌ی آن برای فهم پیوند میان آزادی، شور، خنده، ترس و کنش نمایشی سودمند است.
• بخش‌های مختلف کتاب پرسش‌های مهمی درباره‌ی اخلاق، باورپذیری و کارکرد اجتماعی تئاتر پیش می‌کشند.

خواندن کتاب دیونیزوس را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب دیونیزوس به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و پژوهشگران تئاتر که می‌خواهند درباره‌ی مبانی نظری نمایش بیشتر بدانند.
• علاقه‌مندان به اسطوره‌های یونانی که به پیوند اسطوره و هنر نمایشی توجه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند تفاوت تراژدی، کمدی و درام را دقیق‌تر بررسی کنند.
• کارگردانان، بازیگران و نمایش‌نامه‌نویسانی که درگیر پرسش‌های مربوط به صحنه و تماشاگر هستند.
• مخاطبانی که به نوشته‌های فلسفی و تأملی درباره‌ی هنر علاقه دارند.

درباره پیر امه توشار

پی‌یر امه توشار (Pierre-Aimé Touchard) (۱۹۰۳-۱۹۸۷)، نویسنده، منتقد، نظریه‌پرداز و مدیر تئاتر اهل فرانسه بود. او فعالیت مطبوعاتی خود را در دهه‌ی ۱۹۳۰ با نگارش نقد تئاتر در نشریه‌ی اسپری آغاز کرد و در دوران جنگ جهانی دوم به نیروهای مقاومت فرانسه پیوست. توشار در حوزه‌ی مدیریت فرهنگی مناصب متعددی را بر عهده داشت؛ از جمله مدیریت تماشاخانه‌ی ملی کمدی‌فرانسز میان سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۳، ریاست کنسرواتوار ملی هنرهای دراماتیک پاریس (۱۹۶۸ تا ۱۹۷۴)، مسئولیت‌های نظارتی و برنامه‌ریزی در رادیو و تلویزیون ملی فرانسه (ORTF) و در واپسین سال‌های فعالیت حرفه‌ای‌اش، هدایت تئاتر اورلئان.

توشار با آثار نظری و پژوهشی خود پیرامون ماهیت نمایش و جایگاه اجتماعی صحنه شناخته می‌شود؛ انتشار کتاب «دیونیزوس» در سال ۱۹۳۸ جایگاه او را به‌ عنوان یکی از تحلیل‌گران جدی درام معاصر تثبیت کرد. از دیگر تألیفات شاخص او در حوزه‌ی ادبیات نمایشی و تاریخ هنر می‌توان به «تئاتر و اضطراب انسان»، «شش سال در کمدی‌فرانسز»، «طرفدار تئاتر یا قاعده‌ی بازی»، «ساعات بزرگ تئاتر در پاریس» و «نویسندگان بزرگ فرانسه از رابله تا هوگو» اشاره کرد.

بخشی از کتاب دیونیزوس

«ما به‌طور طبیعی تنها خودمان را دوست داریم و نمی‌توانیم دیگران را دوست داشته باشیم، مگر به‌عنوان امتدادی از خودمان. این حرکت که من برای دوست داشتن دیگری باید خود را جای او بگذارم همان حرکت اصلی تراژدی است. اگر این اتفاق نیفتد، تنها شرط اساسی برای شکل‌گیری فضای کمیک فراهم می‌شود.

به‌محض اینکه شخصیتِ روی صحنه دیگر نمایانگر خودِ من در لحظه‌ای که زندگی می‌کنم نباشد و به دیگری تبدیل شود، حتی اگر این دیگری همان خودِ من در گذشته یا آینده باشد، کمدی می‌تواند شکوفا شود. قلمروی کمدی، تا زمانی‌که من فقط تماشاگر باقی بمانم و به دام حس شفقت، ترحم یا ترس نیفتم، نامحدود است. کمدی فقط زمانی در معرض خطر است که به افراط کشیده شود. کمدی باید همیشه در مرز ظریف و متغیری که بین قساوت و عشق قرار دارد باقی بماند.

افق‌های کمدی به‌شدت تحت‌تأثیر تغییرات دیدگاه عمومی قرار دارد. به همین دلیل است که در دوره‌های مختلف، بسته به‌شدت خشونت یا لیبرالیسم این دوره‌ها، انواع مختلف کمدی مانند کمدی شخصیت، که کم‌خطرترین نوع است، کمدی آداب‌ورسوم و کمدی سیاسی را می‌بینیم.

بنابراین در کمدی همیشه با دیگری یا با بخشی از خود روبه‌روییم که آن را رد می‌کنیم. تنها نوع مشارکت ممکن در کمدی همان مشارکتی است که به معنای گسست باشد. همهٔ ویژگی‌های دیگر فضای کمیک از این اصل بنیادی نشئت می‌گیرند.»