کتاب اسلام گرایی

کتاب اسلام گرایی (Die dritte radikale Widerstandsbewegung: der Islamismus) نوشته ارنست نولته و ترجمه مهدی تدینی، به سراغ تاریخ فکری و سیاسی سرزمین‌های اسلامی می‌رود و می‌کوشد اسلام گرایی را در نسبت با جنبش‌های بزرگ سده‌های اخیر توضیح دهد. نویسنده فقط به یک کشور یا یک جریان محدود نمی‌ماند و از مصر و ترکیه تا ایران، افغانستان و فلسطین را در کنار هم می‌بیند تا ریشه‌های یک پدیده‌ی گسترده را بررسی کند. بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اسلام گرایی

کتاب اسلام گرایی نوشته‌ی ارنست نولته اثری است که موضوع خود را در مقیاسی گسترده طرح می‌کند. نویسنده به‌ جای تمرکز بر یک کشور، یک حزب یا یک چهره، حدود ۲۰۰ سال از تاریخ سرزمین‌های اسلامی را در کنار هم می‌گذارد تا نشان دهد اسلام‌ گرایی چگونه در دل کشمکش‌های سیاسی، استعماری، فکری و نظامی شکل گرفته است. در این مسیر، نام‌ها و رخدادهای فراوانی وارد بحث می‌شوند: از اصلاحات عثمانی و تحولات مصر تا منازعه‌ی فلسطین، انقلاب افغانستان، شکل‌گیری پاکستان و انقلاب ایران. 

نولته در همان آغاز، پرسش اصلی خود را روشن می‌کند: آیا می‌توان اسلام‌ گرایی را در کنار دو جنبش بزرگ دیگر، یعنی کمونیسم و فاشیسم، به‌ عنوان نوعی مقاومت رادیکال فهمید، بی‌آنکه این سه را یکسان دانست؟

کتاب اسلام گرایی فقط یک مرور تاریخی نیست، بلکه نوعی چارچوب‌گذاری نظری هم هست. ارنست نولته از خلال بحث درباره‌ی مفاهیمی مثل مدرنیته، کاپیتالیسم، استعمار، توسعه‌ی نامتوازن و واکنش‌های ایدئولوژیک، تلاش می‌کند جایگاه اسلام‌ گرایی را در تاریخ جهان توضیح دهد. 

در فصل‌های آغازین، بحث از مارکسیسم، لنینیسم و ناسیونال‌سوسیالیسم مطرح می‌شود تا زمینه‌ی مقایسه فراهم شود و بعد مسیر کتاب به‌ سمت جهان اسلام می‌رود؛ جایی که مسئله‌ی عقب‌ماندگی، انحطاط، مقاومت، هویت دینی و تجربه‌ی سلطه‌ی خارجی به هم گره می‌خورند. در متن، هم به چهره‌های فکری مانند سید قطب، حسن البنا، مودودی و علی شریعتی پرداخته شده است و هم به دولت‌ها، جنگ‌ها و انقلاب‌هایی که این جریان‌ها را شکل داده‌اند.

خلاصه کتاب اسلام گرایی

کتاب اسلام گرایی با این فرض پیش می‌رود که برای فهم اسلام‌ گرایی نمی‌توان فقط به تعریف‌های رایج یا توضیح‌های محدود سیاسی بسنده کرد. ارنست نولته ابتدا دو جنبش بزرگ دیگر، یعنی مارکسیسم انقلابی و ناسیونال‌سوسیالیسم، را بررسی می‌کند و سپس می‌پرسد چه نسبتی میان آن‌ها و اسلام‌گرایی وجود دارد. 

بعد مسیر بحث به جهان اسلام کشیده می‌شود؛ از تجربه‌ی استعمار و اصلاحات اجباری تا شکل‌گیری جنبش‌های دینی، ملی و انقلابی. کتاب در این میان به کشورها و چهره‌های متعددی سر می‌زند و نشان می‌دهد اسلام‌ گرایی در واکنش به مجموعه‌ای از فشارهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی پدید آمده است. محور اصلی اثر، فهم این پدیده در بستری جهانی و مقایسه‌ای است، نه در محدوده‌ی یک روایت محلی.

چرا باید کتاب اسلام گرایی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب اسلام گرایی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تاریخ چند کشور و چند جریان مهم را در یک قاب مشترک کنار هم می‌گذارد و امکان مقایسه‌ی دقیق‌تری فراهم می‌کند.
• خواننده می‌تواند با ریشه‌های تاریخی اسلام‌ گرایی در نسبت با استعمار، دولت‌سازی، جنگ و منازعات ایدئولوژیک آشنا شود.
• بحث کتاب فقط به اشخاص و رخدادها محدود نمی‌ماند و مفاهیمی مثل مدرنیته، کاپیتالیسم و مقاومت را هم وارد تحلیل می‌کند.
• این کتاب برای فهم جایگاه ایران در کنار مصر، ترکیه، افغانستان و فلسطین سرنخ‌های متعددی به دست می‌دهد.
• متن اثر نشان می‌دهد که بسیاری از تحولات جهان اسلام را باید در پیوند با تاریخ جهانی قرن‌های اخیر دید، نه به‌ صورت جداافتاده.

خواندن کتاب اسلام گرایی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب اسلام گرایی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند تاریخ سیاسی و فکری جهان اسلام را در مقیاسی فراتر از مرزهای یک کشور دنبال کنند.
• علاقه‌مندان به مباحث خاورمیانه، انقلاب‌ها، جنبش‌های دینی و منازعات ایدئولوژیک.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی نسبت میان استعمار، مدرنیزاسیون و جریان‌های اسلام‌ گرا مطالعه می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند جایگاه ایران را در کنار تحولات مصر، ترکیه، افغانستان و فلسطین بهتر بفهمند.
• مخاطبانی که از کتاب‌های تاریخ‌محور و بحث‌های نظری درباره‌ی سیاست و ایدئولوژی استقبال می‌کنند.

درباره ارنست نولته

ارنست نولته (Ernst Nolte) (۱۹۲۳-۲۰۱۶)، فیلسوف و تاریخ‌نگار اهل آلمان بود که بخش عمده‌ی پژوهش‌های خود را به تحلیل تاریخ سیاسی سده‌ی بیستم، خاستگاه‌های فاشیسم و توتالیتاریسم اختصاص داد. او تحصیلات عالی خود را در رشته‌ی فلسفه در دانشگاه فرایبورگ و تحت هدایت مارتین هایدگر به پایان برد و در سال ۱۹۵۲ با رساله‌ای پیرامون مفهوم بیگانگی و دیالکتیک در ایدئالیسم آلمانی و مارکسیسم مدرک دکترا دریافت کرد. نولته در سال ۱۹۶۳ با انتشار اثر بنیادین خود، «فاشیسم در زمانه‌ی خود»، به شهرتی گسترده دست یافت؛ اثری که در آن با اتخاذ رویکردی پدیدارشناسانه، فاشیسم را پدیده‌ای فراملی و واکنشی ساختاری در برابر مدرنیته و بلشویسم تحلیل کرد.

نظریات تاریخی نولته، به‌ویژه هم‌ارز دانستن خشونت‌های نازیسم و کمونیسم در مقالاتی پیرامون «جنگ داخلی اروپا (۱۹۴۵-۱۹۱۷)»، به مناقشه‌ای دامنه‌دار موسوم به «دعوای تاریخ‌نگاران» (Historikerstreit) میان او و روشنفکرانی چون یورگن هابرماس انجامید. از دیگر آثار شاخص او می‌توان به «قرن بیستم: ایدئولوژی‌های خشونت»، «آلمان و جنگ سرد»، «سایه‌ی همیشگی هیتلر» و «اسلام گرایی» اشاره کرد. نولته در دوران حیات علمی خود جوایزی چون جایزه‌ی بنیاد هانس مارتین شلایر (۱۹۸۵)، جایزه‌ی کنراد آدناوئر (۲۰۰۰) و نشان افتخاری گرهارد لوئنتال (۲۰۱۱) را دریافت نمود.

درباره مهدی تدینی

مهدی تدینی (متولد ۱۳۵۹)، پژوهشگر تاریخ اندیشه، نویسنده و مترجم است. حوزه‌ی اصلی فعالیت‌های پژوهشی و ترجمه‌ای او بر تاریخ سیاسی سده‌ی بیستم، ایدئولوژی‌پژوهی، توتالیتاریسم و اقتصاد سیاسی متمرکز است. تدینی به‌ویژه با ترجمه‌ی آرای متفکران برجسته‌ی مکتب اتریش و نیز آثار ارنست نولته شناخته می‌شود؛ او با برگردان آثاری از لودویگ فون میزس نظیر «لیبرالیسم»، «بوروکراسی»، «تاریخ‌نگار زوال» و «بازار آزاد و دشمنان آن»، از مروجان مبانی فلسفه‌ی لیبرالیسم کلاسیک و اقتصاد بازار آزاد در ایران به شمار می‌رود.

بخش دیگری از کارنامه‌ی پژوهشی و انتشاراتی تدینی به نقد و واکاوی ریشه‌های فاشیسم، نازیسم و تمامیت‌خواهی اختصاص دارد. او با ترجمه‌ی آثار کلیدی ارنست نولته از جمله «جنبش‌های فاشیستی»، «قرن بیستم: ایدئولوژی‌های خشونت» و «اسلام‌ گرایی»، نقش مهمی در ورود مباحث انتقادی پیرامون خاستگاه‌های فاشیسم به زبان فارسی ایفا کرده است. همچنین ترجمه‌ی مجموعه‌ی سه‌جلدی «عناصر و خاستگاه‌های حاکمیت توتالیتر» اثر هانا آرنت، «نظریه‌های فاشیسم» از ولفگانگ ویپرمن و «جنگ جهانی اول» از زونکه نایتسل از دیگر برگردان‌های او در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی به شمار می‌روند.

بخشی از کتاب اسلام گرایی

«برای مارکسیست‌ها از دیرباز هیچ‌چیز بدیهی‌تر از این نبود که مارکسیسم انقلابی‌ترین نظریهٔ سیاسی است که برایش در درجهٔ نخست مهم است "جهان را تغییر دهد" و به سلطهٔ وضعیت اجتماعی ناگواری که تاکنون بر انسان‌ها حاکم بوده است، پایان دهد؛ البته نه با مطالبات صرف، بلکه با تحلیل "کاپیتالیسم" و با پرده‌برداری از گرایش‌هایی که درون کاپیتالیسم گذار به سوسیالیسم و اجتماع بشری بی‌طبقه و بی‌حکومت آتی را همواره می‌کرد؛ سوسیالیسمی که قرار بود ارمغان‌آور صلح در جهان باشد. بنابراین مارکسیسم پنداشت خود را به‌منزلهٔ "سوسیالیسم علمی" از این رهگذر در برابر "سوسیالیسم آرمانشهری" پیشامارکسیستی قرار می‌داد که نگاه سلبی محض نسبت به واقعیت تاریخی را کنار می‌گذاشت و نیروی بالقوهٔ انقلابی را در واقعیتِ ظاهراً ارتجاعی محض کشف می‌کرد. در مارکسیسم، برخلاف موردِ بیش‌تر سوسیالیست‌های نخستین، توصیفاتی عینی دربارهٔ جامعهٔ سوسیالیستی آتی تقریباً وجود ندارد؛ در نهایت تأملاتی در این حد را می‌بینیم: "جامعه" تصمیم خواهد گرفت که برای مثال چقدر از منابعش باید به ساخت خط‌آهن اختصاص داده شود. همواره تنها تا این حد بدون مناقشه است که انسان‌ها در وضعیت سوسیالیسم جهانی، حیاتی سراسر متفاوت از آنچه در جامعهٔ باستان، فئودالی و کاپیتالیستی داشته‌اند، خواهند داشت: حیاتی بدون طبقات و حکومت‌ها و نیز بدون گرفتاری در نوعی نظام تقسیم کار "برده‌کننده". در هیچ‌جا تعریف نمی‌شود ــ مانند آنچه بعدها تروتسکی و موسولینی تعریف کردند ــ این انسان‌های آتی چگونه بدون به‌کارگیری زبان‌های ملی میان خود به تفاهم می‌رسند؛ چگونه با سرعتی تصورناشدنی از نقطه‌ای از جهان به نقطه‌ای دیگر سفر می‌کنند؛ چگونه همهٔ محدودیت‌های طبیعی را پشت سر می‌گذارند (چه‌بسا حتی ویژگیِ تاکنون رفع‌ناشدنیِ جنسیت‌های "خدادادی" یا "طبیعی" را)؛ چگونه آن‌ها در چنان ثروت خیره‌کننده‌ای زندگی خواهند کرد که هر گونه حس حسادت را بلاموضوع خواهد کرد. اما چنین امکان‌هایی منتفی پنداشته نمی‌شود، فقط اگر خود را آن‌گونه که باید از نظام "کاپیتالیستی" متمایز کنند؛ یعنی از نظامی که بر اصل رقابت و سودجویی افراد و شرکت‌ها استوار است و شاخصهٔ آن جدایی میان کارفرمایان و کارگران است.»