کتاب گذار از توسعه نیافتگی

کتاب گذار از توسعه نیافتگی (گزیده مقالات، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌ها پیرامون اقتصاد) نوشته عزت الله سحابی و با گردآوری امیر طیرانی در بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه منتشر شده است. این اثر مسئله‌ی توسعه‌ی ایران را در پیوند با سیاست، اخلاق و تولید بررسی می‌کند. فرشاد مؤمنی در پیشگفتار، زمینه‌ای برای بررسی انتقادی دیدگاه‌های نویسنده فراهم آورده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گذار از توسعه نیافتگی

کتاب گذار از توسعه نیافتگی مجموعه‌ای از مقاله‌ها، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های اقتصادی عزت الله سحابی است. نویسنده مسئله‌ی عقب‌ماندگی را صرفاً نتیجه‌ی کمبود سرمایه یا فشار خارجی نمی‌داند. او کیفیت مدیریت، مناسبات قدرت، فرهنگ کار و شیوه‌ی مصرف را نیز در سرنوشت اقتصادی جامعه دخیل می‌شمارد. تجربه‌ی حضور سحابی در سازمان برنامه و بودجه، کمیسیون‌های اقتصادی و رسیدگی به وضعیت صنایع، زمینه‌ی بخشی از بحث‌های مجموعه را ساخته است. این تجربه‌ها در کنار مطالعات او درباره‌ی مکاتب اقتصادی قرار گرفته‌اند.

در کتاب گذار از توسعه نیافتگی خواننده هم صورت‌بندی دیدگاه‌های نویسنده را می‌بیند و هم با سؤال‌هایی روبه‌رو می‌شود که پیامدهای اجتماعی پیشنهادهای او را می‌سنجند. پرسش درباره‌ی تضمین عادلانه‌بودن صرفه‌جویی و جلوگیری از تمرکز ثروت، نمونه‌ای از همین گفت‌وگوهاست. نویسنده در پاسخ، رابطه‌ی میان مشارکت مردم در تصمیم‌گیری و پذیرش مسئولیت اقتصادی را برجسته کرده است.

نویسنده در کتاب گذار از توسعه نیافتگی در بخش مسائل جهانی، توسعه، امپریالیسم و نظم جهانی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. بخش سرمایه‌داری ملی نیز شش مقاله و گفت‌وگو درباره‌ی بورژوازی ملی و کارکرد اقتصادی آن دارد. فصل دوم شامل ۱۳ مقاله و مصاحبه درباره‌ی تحولات و برنامه‌های اقتصادی ایران پس از انقلاب است. فصل سوم به مسائل برنامه و بودجه اختصاص یافته است.

پیشگفتار کتاب که نوشته‌ی فرشاد مؤمنی است، بر ضرورت ثبت تجربه‌های اقتصادی و آموختن از خطاهای سیاست‌گذاری تمرکز دارد. او ضمن توضیح جایگاه تجربه‌های سحابی، محدودیت‌های تخصصی و امکان نقد دیدگاه‌های نویسنده را یادآور شده است.

خلاصه کتاب گذار از توسعه نیافتگی

سحابی در کتاب گذار از توسعه نیافتگی میان رشد اقتصادی و توسعه تفاوت می‌گذارد. توسعه از نظر او، دگرگونی در آموزش، مدیریت، توزیع قدرت و مناسبات اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. نویسنده فشار قدرت‌های خارجی را واقعی می‌داند اما مسئولیت عوامل داخلی را کنار نمی‌گذارد. او «بینش نفتی» را عادتی فراگیر توصیف می‌کند که هزینه‌کردن بدون توجه به تولید و بازگشت سرمایه را عادی می‌سازد.

پیشنهادهای او بر تقویت نظارت مالی، تناسب برنامه‌ها با ظرفیت اجرایی، تشکیل پس‌انداز و هدایت منابع به تولید متمرکز است. بحث اخلاق حرفه‌ای نیز رعایت حقوق دیگران را مبنای اعتماد اقتصادی معرفی می‌کند. استدلال مجموعه این است که درخواست کار بیشتر و مصرف کمتر، بدون مشارکت مردم در تصمیم‌گیری و بهره‌مندی از منافع جمعی، پشتوانه‌ی کافی ندارد. نویسنده آموزش را نیز مسئول پرورش توان کار، عقلانیت و احساس مسئولیت ملی می‌شمارد.

چرا باید کتاب گذار از توسعه نیافتگی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب گذار از توسعه نیافتگی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• تجربه‌ی مسئولیت اجرایی را در کنار تأمل درباره‌ی موانع توسعه قرار می‌دهد.
• بحث اخلاق حرفه‌ای، ارتباط حقوق کارکنان و اعتماد اجتماعی را توضیح می‌دهد.
• نقد بینش نفتی، وابستگی به نفت را فراتر از بودجه بررسی می‌کند.
• گفت‌وگوها، نسبت صرفه‌جویی اقتصادی با عدالت و مشارکت سیاسی را به پرسش می‌کشند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب گذار از توسعه نیافتگی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگران تاریخ اقتصادی ایران که تجربه‌های تصمیم‌گیری را بررسی می‌کنند.
• دانشجویان اقتصاد سیاسی که به رابطه‌ی قدرت و تولید علاقه دارند.
• مدیرانی که دغدغه‌ی اخلاق حرفه‌ای و مشارکت کارکنان را دارند.

درباره عزت الله سحابی

عزت‌الله سحابی متولد ۱۳۰۹ سیاست‌مدار، اقتصاددان، روزنامه‌نگار و از چهره‌های برجسته‌ی جریان ملی‌مذهبی ایران بود. او فرزند یدالله سحابی، از بنیان‌گذاران نهضت آزادی ایران بود و در رشته‌ی مهندسی مکانیک از دانشکده‌ی فنی دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد. فعالیت مطبوعاتی خود را از جوانی آغاز کرد و در نشریاتی مانند فروغ علم، گنج شایگان و راه مصدق به فعالیت پرداخت.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، سحابی به عضویت شورای انقلاب درآمد و مسئولیت‌هایی مانند ریاست سازمان برنامه و بودجه، نمایندگی مجلس خبرگان قانون اساسی و نمایندگی مردم تهران در نخستین دوره‌ی مجلس شورای اسلامی را بر عهده گرفت. او در سال‌های بعد، با ادامه‌ی فعالیت‌های سیاسی و انتقاد از برخی سیاست‌های حکومت، به یکی از چهره‌های شناخته‌شده‌ی جریان ملی‌مذهبی تبدیل شد. سحابی در سال ۱۳۷۰ مجله‌ی ایران فردا را تأسیس کرد و تا زمان توقیف آن در سال ۱۳۷۹، مدیرمسئول این نشریه بود.

سحابی در طول بیش از شش دهه فعالیت سیاسی، درباره‌ی مسائل اقتصادی، آزادی‌های مدنی و آینده‌ی ایران نوشت و آثار متعددی منتشر کرد. از جمله آثار او می‌توان به کتاب‌های ناگفته‌های انقلاب و مباحث بنیادی ملی و نیم قرن خاطره و تجربه اشاره کرد. او در ۱۰ خرداد ۱۳۹۰، در ۸۱سالگی، در تهران درگذشت.

بخشی از کتاب گذار از توسعه نیافتگی

«همهٔ سازمان‌های انسانی اعم از اقتصادی یا سیاسی یا آموزشی و تحقیقاتی، طالب مشارکت همهٔ کارکنان خود در اهداف و مصالح سازمان و بالاتر از آن آرزومند مشارکت طرف‌های تعامل با خود مثل مشتریان، مؤسسات مالی و بانکی یا مردم سرمایه‌گذار می‌باشند اما کمتر از این آرزوی خود بهره‌مند شده‌اند. از موانع عمده در تحقق نظام مشارکت، تلقی ابزارانگارانه از منابع انسانی است. در این تلقی، انسان‌ها از هویت شخصی عاری شده و به صورت شئ و ابزاری، مثل سایر ابزارهای بی‌جان و بی‌احساس برای تولید و بهره‌وری سازمان (اعم از اقتصادی یا سیاسی) درمی‌آیند و ارزش آدمیان صرفاً سهم آن‌ها در تولید و بهره‌وری در سازمان تعریف می‌شود. اما در نگرش کلان و تفکر راهبردی، تلقی ابزاری از انسان‌ها با بهره‌وری واقعی سازگار نیست. در تلقی ابزارانگارانه از انسان، سلطه‌گری و سلطه‌پذیری مدل حاکم در روابط بین‌فردی می‌شود. مدیران سلطه‌گر، اقتدار خود را، نه بر صمیمیت و احترام متقابل، بل بر احترام و ادب و نفوذ بر نیروی انسانی، از طریق استخفاف و کوچک‌شماری فرد بنا می‌کنند. در قرآن از مدیریت فرعونی چنین تصویر می‌شود: «فاستخف قومه فاطاعوه انهم کانوا قوماً فاسقین» (زخرف/ ۵۴) مدیریت فرعونی در این آیه در ساختار مثلث استخفاف، سلطه‌پذیری و فسق، تصویر شده است. در سازمانی که چنین روابطی حاکم باشد، خلاقیت، کارآفرینی، خطرپذیری، شایسته‌سالاری از میان می‌رود و به جای آن حسد نقابدار و عداوت پنهان و دروغ و نفاق ریشه می‌دواند.

نظام مشارکت محتاج زیرساخت‌های فکری و فرهنگی شایستهٔ خود است. آنچه مشارکت واقعی را معنا می‌بخشد و استوار می‌سازد وجود انسان‌های واجد شأن و هویت انسانی است و این امر مرهون برنامهٔ کارآ برای پیشگیری و درمان خودباختگی است و این مهم از نظام اخلاق حرفه‌ای برمی‌آید.»