کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد (روایت فرشاد موّمنی از مسئله‌ی توسعه در ایران) نوشته‌ی رضا مجیدزاده است که با دبیری علمی محسن رنانی و به اهتمام پویش فکری توسعه شکل گرفته و نشر کتاب شرق آن را منتشر کرده است. این کتاب حاصل یک پروژه‌ی چندساله‌ی «روایت‌نگاری توسعه» است که در پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و با همکاری جمعی از پژوهشگران و همکاران علمی تدوین شده و می‌کوشد تصویری منسجم از اندیشه‌ی فرشاد موّمنی درباره‌ی توسعه و توسعه‌نیافتگی در ایران ارائه کند. متن کتاب بر پایه‌ی گفت‌وگوهای طولانی، بازخوانی کتاب‌ها و مقالات موّمنی و نقد و نظر جمعی از اقتصاددانان و پژوهشگران علوم اجتماعی تنظیم شده و در کنار آن، پیش‌گفتارهایی از ریاست پژوهشکده‌ی اقتصاد و دبیر علمی گفت‌وگوهای توسعه، زمینه‌ی شکل‌گیری این طرح و جایگاه فکری موّمنی را توضیح می‌دهد. روایت فرشاد در این اثر، هم به تجربه‌ی زیسته‌ی او، هم به مبانی روش‌شناختی‌اش در اقتصاد نهادی و هم به تحلیل او از تاریخ اقتصادی و نهادی ایران می‌پردازد و نشان می‌دهد مسئله‌ی توسعه در ایران از نگاه او چگونه صورت‌بندی شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد نوشته‌ی رضا مجیدزاده با دبیری علمی محسن رنانی، چهاردهمین جلد از مجموعه‌ی «روایت‌نگاری توسعه» است که در پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و با همکاری پویش فکری توسعه شکل گرفته است. در این کتاب، ابتدا در پیش‌گفتار ریاست پژوهشکده، مسئله‌ی عقب‌ماندگی ایران از جنگ‌های ایران و روس تا امروز مرور شده و بر فقدان «گفتمان فراگیر توسعه» و کمبود گفت‌وگوهای عمیق میان صاحب‌نظران تأکید شده است. سپس در پیش‌گفتار دبیر علمی گفت‌وگوهای توسعه، جایگاه فرشاد موّمنی در اقتصاد ایران، نقش او در معرفی اقتصاد نهادی، پرهیز آگاهانه‌اش از مسئولیت‌های اجرایی و حساسیتش نسبت به پاکیزگی اقتصادی و اخلاقی توضیح داده شده و در عین حال به برخی ضعف‌های رفتاری او در مواجهه‌ی تند با سیاست‌مداران و منتقدان نیز اشاره شده است. در ادامه‌ی کتاب روایت فرشاد، ساختار کلی اندیشه‌ی موّمنی درباره‌ی توسعه در ایران تشریح می‌شود؛ از تجربه‌ی زیسته‌ی او در محله‌های تهران و شکل‌گیری دغدغه‌ی استقلال اقتصادی در سال‌های دانشجویی تا تأثیر استادانی مانند امیرحسین جهانبگلو و میرمصطفی عالی‌نسب و آشنایی‌اش با اقتصاد نهادی و نقد برنامه‌های تعدیل ساختاری. کتاب در چند بخش اصلی تنظیم شده است: «پیش‌گفتارها»، «بخش اول: معرفی متفکر»، «بخش‌های تحلیلی درباره‌ی مبانی اندیشه»، «علم اقتصاد و بحران در اقتصاد ایران»، و سپس بخش‌هایی درباره‌ی استقلال و وابستگی، راهبردهای توسعه، اصلاح نظام آموزشی، تبدیل دانش ضمنی به دانش عینی و دیدهبانی و پایش توسعه. در هر بخش، کتاب روایت فرشاد با رجوع به آثار مکتوب موّمنی و گفت‌وگوهای ضبط‌شده، گزاره‌های کلیدی او را استخراج کرده و در قالب روایتی منسجم بازنویسی کرده است. کتاب روایت فرشاد در بخش «معرفی متفکر» ابتدا به این نکته می‌پردازد که موّمنی خود را صرفاً «نهادگرا» نمی‌داند و دفاعش از نهادگرایی را مشروط به توان تبیینی و پیش‌بینی این رویکرد می‌بیند. سپس زندگی و مسیر علمی او از کودکی در محله‌ی درخونگاه، تحصیل در دانشگاه شهید بهشتی و تهران، فعالیت در دفتر نخست‌وزیری در سال‌های جنگ، عضویت در هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و مدیریت مؤسسه‌ی مطالعات دین و اقتصاد روایت شده است. در فصل «مبانی اندیشه» کتاب روایت فرشاد، مفهوم «دانش چگونگی» در برابر دانستن صرفِ چرایی و چیستی برجسته می‌شود و نشان داده می‌شود که از نگاه موّمنی، تحلیل سطح توسعه در کنار سطوح خرد و کلان، برای فهم دورهای باطل توسعه‌نیافتگی و پیله‌های نهادی ناکارآمد ضروری است. کتاب در ادامه، با استناد به نمونه‌هایی مانند بحران مالی ۲۰۰۷–۲۰۰۸، ضعف آموزش روش‌شناسی در اقتصاد ایران، و نادیده‌گرفتن متغیرهایی مانند نابرابری، نشان می‌دهد چرا موّمنی بر پیوند میان روش‌شناسی، تاریخ اندیشه و واقعیت اجتماعی تأکید کرده است. در فصل «علم اقتصاد و بحران در اقتصاد ایران» نیز، نویسنده بر پایه‌ی آثار موّمنی، محدودیت‌های آمار و اطلاعات، تفکر خودی، وابستگی به متغیرهای برونزا، ضعف مدیریت و گرایش به برنامه‌های جامع را به‌عنوان موانع اصلی برنامه‌ریزی توسعه در ایران فهرست کرده و آن‌ها را در چارچوب اقتصاد سیاسی و تجربه‌ی تاریخی کشور توضیح داده است.

خلاصه کتاب روایت فرشاد

کتاب روایت فرشاد بر محور این ایده شکل گرفته است که برای فهم مسئله‌ی توسعه در ایران، باید هم بنیان‌های معرفت‌شناختی علم اقتصاد و هم تاریخ نهادی و سیاسی کشور به‌طور هم‌زمان دیده شود. نویسنده با تکیه بر گفت‌وگوهای مفصل با فرشاد موّمنی و بازخوانی آثار او، ابتدا نشان می‌دهد که موّمنی توسعه را «دانش چگونگی تغییر» می‌فهمد؛ دانشی که بدون آن، انباشت نظریه و آمار به خودی خود به توسعه منجر نمی‌شود. در این روایت، تمایز میان دانش چرایی و چیستی با دانش چگونگی، به‌ویژه در نظام آموزشی ایران، برجسته شده است؛ جایی که آموزش‌ها عمدتاً حافظه‌محور است و «توانمندشدن در حین آموختن» جای چندانی ندارد. از نگاه موّمنی، همین غیبت دانش چگونگی در آموزش اقتصاد، باعث شده بعد هنری و اجرایی این علم نادیده گرفته شود و اقتصاددانان در مواجهه با بحران‌ها، بیشتر به مدل‌های انتزاعی و فرمالیسم ریاضی تکیه کنند. در ادامه‌ی کتاب روایت فرشاد، مفهوم «تحلیل سطح توسعه» در برابر تحلیل‌های صرفاً خرد و کلان توضیح داده می‌شود. موّمنی معتقد است بدون رصد متغیرهایی مانند نابرابری، ناامنی، ساختار مالکیت و کیفیت نهادهای حکمرانی، تکیه بر شاخص‌های کلانِ رشد، تورم و بیکاری می‌تواند گمراه‌کننده باشد. او با اشاره به تجربه‌ی بحران مالی جهانی و نیز وضعیت اقتصاد ایران، استدلال می‌کند که نادیده‌گرفتن این سطح از تحلیل، به «آشوبناکی نظری و عملی» در سیاست‌گذاری منجر شده است. در این چارچوب، توسعه‌نیافتگی به‌صورت «دورهای باطل» و «پیله‌های نهادی ناکارآمد» توصیف می‌شود که خروج از آن‌ها نیازمند شناسایی علمی، پایش مستمر و طراحی حلقه‌های بازخور در فرایند برنامه‌ریزی است. کتاب، با استفاده از مفاهیم نظریه‌ی آشوب و حلقه‌های بازخور مثبت و منفی، نشان می‌دهد چگونه می‌توان برنامه‌ریزی توسعه را به‌مثابه فرایندی خودتصحیح‌گر فهم کرد که فاصله‌ی میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب را به‌تدریج کاهش می‌دهد. بخش دیگری از کتاب روایت فرشاد به نسبت میان علم اقتصاد و بحران در اقتصاد ایران اختصاص دارد. در این بخش، موّمنی توضیح داده است که چگونه انتقال مکانیکی دستاوردهای انقلاب صنعتی و نظریه‌های نوسازی، بدون توجه به بستر فرهنگی و نهادی ایران، به تعمیق وابستگی و گسترش فقر انجامیده است. او پنج محدودیت اصلی برنامه‌ریزی در کشورهای توسعه‌نیافته را برمی‌شمارد: ضعف آمار و اطلاعات درباره‌ی وضع موجود و مطلوب، فقدان تفکر خودی و اتکای بی‌چون‌وچرا به نظریه‌های جهان‌شمول، وابستگی شدید به متغیرهای برونزا در اقتصاد تک‌محصولی، کمبود منابع انسانی و مدیریتی، و گرایش به برنامه‌های جامع که ضعف‌ها را تشدید می‌کند. در کنار این نقدها، کتاب به وجه هنجاری اندیشه‌ی موّمنی نیز می‌پردازد؛ جایی که توسعه به‌عنوان پدیده‌ای اخلاقی فهم می‌شود و سه رکن امنیت، تولید و عدالت به‌عنوان پایه‌های آن معرفی می‌شوند. گذار از «دولت غارتی» به «دولت قراردادی»، اصلاح نظام پاداش، بازسازی اخلاق کار و تقویت گفت‌وگو و «هم‌شنوی» در میان نخبگان، از جمله محورهایی است که در روایت موّمنی به‌عنوان شرط‌های لازم برای حرکت ایران به‌سوی توسعه مطرح شده است.

چرا باید کتاب روایت فرشاد را بخوانیم؟

کتاب روایت فرشاد فرصتی فراهم کرده است تا اندیشه‌های پراکنده‌ی فرشاد موّمنی درباره‌ی توسعه ایران، که در ده‌ها کتاب، مقاله و نشست علمی طرح شده، در قالب روایتی منظم و قابل‌پیگیری کنار هم قرار گیرد. این کتاب نه صرفاً مجموعه‌ای از نقل‌قول‌ها، بلکه تلاشی برای بازسازی دستگاه فکری موّمنی است؛ از مبانی روش‌شناختی و تأکید او بر «دانش چگونگی» و تحلیل سطح توسعه، تا نقد او بر برنامه‌ریزی در اقتصاد رانتی و تبیین دورهای باطل توسعه‌نیافتگی در ایران. خواننده در این اثر می‌تواند ببیند که چگونه یک اقتصاددان نهادگرا، مسئله‌ی توسعه را فراتر از رشد اقتصادی و در پیوند با امنیت، عدالت، ساختار قدرت، نظام پاداش، آموزش و اخلاق عمومی می‌فهمد. این کتاب همچنین به‌دلیل ساختار روایی‌اش، برای کسانی که با ادبیات تخصصی اقتصاد نهادی آشنا نیستند، امکان ورود تدریجی به این حوزه را فراهم کرده است. پیش‌گفتارهای آغاز کتاب، زمینه‌ی تاریخی و نهادی شکل‌گیری طرح «گفت‌وگوهای توسعه» را توضیح می‌دهند و نشان می‌دهند چرا فقدان گفتمان توسعه در ایران به مسئله‌ای محوری تبدیل شده است. در بخش‌های تحلیلی، مفاهیم انتزاعی با مثال‌های مشخص از تجربه‌ی ایران و ارجاع به متفکرانی مانند داگلاس نورث، گونار میردال، کیت گریفین، آمارتیا سن و کارل پولانی پیوند می‌خورند و تصویر روشن‌تری از نسبت میان نظریه و واقعیت ایرانی به دست می‌دهند. برای کسانی که به اقتصاد سیاسی ایران، تاریخ برنامه‌ریزی، نقد تعدیل ساختاری و بحث استقلال و وابستگی علاقه‌مند هستند، این کتاب یک متن مرجع برای آشنایی با یکی از مهم‌ترین روایت‌های نهادگرایانه از مسئله‌ی توسعه در ایران به‌شمار می‌آید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی که به مسئله‌ی توسعه در ایران و اقتصاد نهادی علاقه‌مند هستند پیشنهاد می‌شود. همچنین به فعالان مدنی، سیاست‌گذاران، مدیران بخش عمومی و خصوصی و اعضای اتاق‌های فکر که درگیر طراحی یا نقد برنامه‌های توسعه و سیاست‌های اقتصادی‌اند توصیه می‌شود. برای کسانی که به دنبال فهم ریشه‌های تاریخی و نهادی توسعه‌نیافتگی ایران، نقد تعدیل ساختاری و نسبت میان امنیت، عدالت و تولید در اقتصاد ایران هستند نیز این کتاب انتخاب مناسبی است.