کتاب روایت مسعود

کتاب روایت مسعود نوشته‌ی مرتضی درخشان و ابراهیم غلامی روایتی تحلیلی از اندیشه‌ها و تجربه‌های مسعود نیلی درباره مسئله‌ی توسعه در ایران است که نشر کتاب شرق آن را منتشر کرده است. این کتاب حاصل طرح «روایت‌نگاری توسعه ایران» و سلسله نشست‌هایی با عنوان «گفت‌وگوهای توسعه» است که با همکاری پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و پویش فکری توسعه شکل گرفته و محسن رنانی در آن نقش دبیر علمی را بر عهده داشته است. متن کتاب بر پایه‌ی بازخوانی گسترده‌ی کتاب‌ها، مقالات، مصاحبه‌ها و تجربه‌های سیاست‌گذاری نیلی تنظیم شده و سپس در فرایندی طولانی از نقد، بازنویسی و ویرایش علمی، به صورت یک روایت منسجم از نظام فکری او درباب توسعه اقتصادی ایران درآمده است. در این اثر، زندگی حرفه‌ای نیلی، نقش او در تدوین برنامه‌های توسعه، حضورش در نهادهای سیاست‌گذاری و تحول نگاهش از اقتصاد نئوکلاسیک صرف به تحلیلی آمیخته با اقتصاد سیاسی و نهادی، در کنار هم قرار گرفته تا تصویری فشرده از «نظریه توسعه اقتصادی» او و نسبت آن با واقعیت حکمرانی در ایران ارائه شود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت مسعود

کتاب روایت مسعود با تمرکز بر اندیشه‌های مسعود نیلی، تلاش کرده است از دل آثار مکتوب، مصاحبه‌ها و تجربه‌های اجرایی او، یک الگوی مفهومی نسبتاً کامل از نگاهش به توسعه اقتصادی ایران استخراج کند. نویسندگان در مقدمه‌ها و بخش آغازین، ابتدا زمینه‌ی شکل‌گیری طرح «گفت‌وگوهای توسعه» را توضیح داده‌اند؛ طرحی که از دل نگرانی نسبت به نبود گفتمان فراگیر توسعه و فقدان گفت‌وگوی مستمر میان اقتصاددانان، جامعه‌شناسان، سیاست‌پژوهان و مدیران شکل گرفته است. در این چارچوب، روایت مسعود نیلی نهمین مجلد از مجموعه روایت‌های توسعه معرفی شده و جایگاه آن در کنار روایت‌هایی از چهره‌هایی مانند محمود سریع‌القلم، مقصود فراستخواه، بایزید مردوخی، داریوش آشوری، فرهنگ رجایی و علی رضاقلی توضیح داده شده است. در ادامه، کتاب روایت مسعود نشان می‌دهد که چگونه تیمی از پژوهشگران، آثار نیلی را کدگذاری و گزاره‌های نظری او را استخراج کرده‌اند، سپس این گزاره‌ها در نشست‌های نقد با حضور نیلی و ناقدان مختلف به بحث گذاشته شده و در نهایت، به صورت یک روایت دو بخشی تنظیم شده است: بخشی برای مبانی نظری و بخشی برای کاربست این مبانی در تحلیل اقتصاد ایران. کتاب روایت مسعود در چند بخش اصلی پیش می‌رود. پس از پیش‌گفتار ریاست پژوهشکده اقتصاد و پیش‌گفتار دبیر علمی گفت‌وگوهای توسعه، زندگی‌نامه‌ی نسبتاً مفصلی از مسعود نیلی آمده که مسیر تحصیلی او از مهندسی سازه تا اقتصاد، نقش او در سازمان برنامه و بودجه، تدوین برنامه‌های اول و سوم توسعه، حضورش در دولت‌های مختلف و فعالیت دانشگاهی‌اش در دانشگاه صنعتی شریف را مرور کرده است. سپس «بخش اول: مبانی لازم برای فهم نظریه مسعود نیلی» قرار دارد که در آن، نویسندگان کتاب روایت مسعود تلاش کرده‌اند فهم نیلی از توسعه، نسبت آن با مفهوم رشد اقتصادی، جایگاه سرمایه انسانی و اجتماعی، و مسئله‌ی «معمای توسعه‌نیافتگی اقتصاد ایران» را صورت‌بندی کنند. در همین بخش، پرسش‌های اصلی روایت، سطوح مختلف تحلیل (مفهومی، راهبردی، سیاست‌گذاری، اجرایی و عملیاتی) و تمایز میان نقش آکادمیسین و تکنوکرات توضیح داده می‌شود. در ادامه و در «بخش دوم: تم‌های اصلی نظریه توسعه اقتصادی نیلی»، محورهایی مانند تسهیل‌کنندگی دولت به‌جای تصدی‌گری، برون‌گرایی و تعامل با جهان، ضرورت بستر سیاسی مناسب، نقش صندوق ثروت ملی، اهمیت رشد پایدار مبتنی بر بهره‌وری و سرمایه‌گذاری، و نقد گسست «زنجیره ارزش حکمرانی» در ایران، به‌عنوان دال‌های اصلی و فرعی نظریه نیلی تشریح شده است. بخش‌های بعدی کتاب به نظام فکری توسعه مسعود نیلی، آزمون‌ناپذیری نظریه‌های توسعه از منظر او و نسبت تجربه‌های سیاست‌گذاری ایران با این چارچوب نظری می‌پردازد.

خلاصه کتاب روایت مسعود

در روایت مسعود، نقطه‌ی عزیمت نویسندگان، این گزاره است که مسعود نیلی توسعه را نه به‌صورت یک مفهوم کلی و مجرد، بلکه در قالب «رشد پایدار اقتصادی» می‌فهمد؛ رشدی که در تعریف او، افزایش پایدار درآمد سرانه است و بدون تقویت سرمایه انسانی، سرمایه اجتماعی و توجه به معیارهای هنجاری مانند توزیع درآمد، فقر، محیط‌زیست و عدالت، پایدار نمی‌ماند. کتاب نشان می‌دهد که نیلی از تعریف واحد و فراگیر برای توسعه پرهیز کرده و تأکید کرده است که توسعه در عمل، به تفکیک حوزه‌های تخصصی (اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی) و طراحی «نقشه‌ی راه» نیاز دارد؛ نقشه‌ای که از وضعیت فعلی شروع می‌کند و گام‌به‌گام مسیر رسیدن به وضعیتی بهتر را مشخص می‌کند، نه این‌که صرفاً تصویری آرمانی از آینده ترسیم کند. در ادامه، کتاب روایت مسعود معمای اصلی نیلی را توضیح می‌دهد: تناقض میان ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل ایران (منابع نفت و گاز، نیروی انسانی تحصیل‌کرده، موقعیت جغرافیایی، تاریخ و تمدن) و عملکرد ضعیف در رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری، تجارت و اشتغال. از نظر نیلی، پاسخ به این معما در تمرکز بر «رشد اقتصادی» به‌عنوان دال مرکزی و سپس صورت‌بندی مجموعه‌ای از دال‌های فرعی است که بستر این رشد را می‌سازند: بستر اقتصادی مناسب (کارکرد بازار، برون‌گرایی، صندوق ثروت ملی، سرمایه‌گذاری خارجی)، بستر سیاسی مناسب (اتاق تصمیم علم‌محور، کاهش تعارض نرم با جهان، احزاب پایدار، تمرکز دولت بر وظایف حاکمیتی)، روش ثمردهی رشد (چگونگی تبدیل سرمایه‌گذاری به رشد) و شیوه‌ی پایدارشدن رشد (افزایش بهره‌وری، تقویت سرمایه انسانی و اجتماعی، ملاحظات زیست‌محیطی و کاهش فقر). کتاب در بخش مهمی به نقد تصدی‌گری دولت می‌پردازد و با تکیه بر نوشته‌ها و گفته‌های نیلی، دخالت گسترده دولت در تولید، مالکیت و تأمین مستقیم کالاها و مواد اولیه را «راهبردی شکست‌خورده» معرفی کرده است. در مقابل، دولتِ مطلوب در این روایت، دولتی است که بر حاکمیت و حکمرانی متمرکز است: تأمین کالاهای عمومی (امنیت، حقوق مالکیت، ثبات اقتصاد کلان، محیط غیرتورمی)، تنظیم انحصارها، ایجاد محیط رقابتی، مبارزه با فقر از طریق بازتوزیع هدفمند و پرهیز از بنگاه‌داری و قیمت‌گذاری مستقیم. در کنار این، کتاب روایت مسعود به تحلیل نیلی از «گسست زنجیره ارزش حکمرانی» در ایران می‌پردازد؛ جایی که هیچ نهاد حاکمیتی مسئولیت کامل پیامدهای تصمیمات خود را بر عهده نمی‌گیرد، دولت (به‌معنای قوه مجریه) برنامه توسعه می‌نویسد اما ابزارهای اصلی در اختیار نهادهای دیگر است و همین گسست، یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه‌نیافتگی معرفی می‌شود. در نهایت، روایت نشان می‌دهد که چگونه تجربه‌ی چند دهه حضور نیلی در صف سیاست‌گذاری، نگاه او را از اقتصاد نئوکلاسیک صرف به تحلیلی آمیخته با اقتصاد سیاسی و نهادی سوق داده و تمرکز او را بر فراهم‌کردن بسترهای اقتصادی و سیاسی لازم برای تبدیل سرمایه‌گذاری به رشد پایدار قرار داده است.

چرا باید کتاب روایت مسعود را بخوانیم؟

کتاب روایت مسعود برای کسانی که به فهم ریشه‌ای مسئله توسعه در ایران علاقه‌مند هستند، فرصتی فراهم کرده است تا به‌جای مواجهه با گزاره‌های پراکنده، با یک نظام فکری نسبتاً منسجم روبه‌رو شوند. این اثر نشان می‌دهد که مسعود نیلی چگونه از دل تجربه‌های طولانی در سازمان برنامه و بودجه، تدوین برنامه‌های توسعه و حضور در دولت، به این جمع‌بندی رسیده است که بدون رشد پایدار اقتصادی و بدون بسترهای نهادی و سیاسی مناسب، بحث‌های کلی درباره توسعه، عدالت یا آزادی به نتیجه نمی‌رسد. خواندن این کتاب کمک می‌کند تصویر روشن‌تری از نسبت میان مفاهیمی مانند رشد، سرمایه‌گذاری، بهره‌وری، صندوق ثروت ملی، برون‌گرایی، نقش دولت و ساختار حکمرانی در ایران شکل بگیرد. این کتاب همچنین برای کسانی که درگیر بحث‌های نظری درباره نقش دولت، بازار و نهادها در توسعه هستند، جذاب است؛ زیرا در روایت مسعود، هم نقد تصدی‌گری و بنگاه‌داری دولت دیده می‌شود و هم تأکید بر ضرورت دولت توانمند در تأمین کالاهای عمومی، تنظیم انحصارها و مبارزه با فقر. علاوه‌براین، متن کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل آثار یک اقتصاددان جریان اصلی، عناصر اقتصاد سیاسی و نهادی را بیرون کشید و در تحلیل توسعه ایران به‌کار گرفت. برای پژوهشگران و دانشجویان، این اثر نمونه‌ای از «روایت‌نگاری اندیشه توسعه» است؛ یعنی روشی که در آن، آثار یک صاحب‌نظر به‌صورت نظام‌مند خوانده، کدگذاری و در گفت‌وگو با ناقدان بازآرایی می‌شود تا به یک الگوی مفهومی قابل بحث تبدیل شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و مطالعات توسعه که به دنبال فهم منسجم‌تری از اندیشه‌های مسعود نیلی و مسئله توسعه در ایران هستند، خواندن این کتاب پیشنهاد می‌شود. همچنین به سیاست‌گذاران، مدیران دولتی و کارشناسان نهادهای برنامه‌ریزی که با موضوعاتی مانند رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری، نقش دولت، صندوق ثروت ملی و اصلاح ساختار حکمرانی سروکار دارند، مطالعه این اثر توصیه می‌شود. برای علاقه‌مندان عمومی به مباحث توسعه ایران که مایل‌اند فراتر از شعارها، با صورت‌بندی نظری یک اقتصاددان اثرگذار آشنا شوند نیز این کتاب می‌تواند مفید باشد.