کتاب روایت رضا

کتاب روایت رضا نوشته‌ی محمدجواد صافیان و سیدجمال سامع با دبیری علمی محسن رنانی و به اهتمام پویش فکری توسعه، تلاشی است برای بازخوانی منسجم اندیشه‌ی رضا داوری اردکانی درباره مسئله‌ی توسعه در ایران. انتشارات کتاب شرق آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی طرح «روایت‌نگاری توسعه» در پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس شکل گرفته و حاصل چند سال مطالعه‌ی آثار داوری، استخراج گزاره‌ها، تدوین یک روایت فکری و سپس برگزاری نشست‌های گفت‌وگو با حضور خود او و جمعی از پژوهشگران و ناقدان است. در روایت رضا، توسعه نه صرفاً یک برنامه‌ی اقتصادی یا مجموعه‌ای از سیاست‌های اجرایی، بلکه رخدادی تاریخی و وجودی فهم شده که ریشه در نسبت ما با غرب، علم جدید، تکنیک و مفهوم «طلب» دارد. متن کتاب از یک‌سو به سیر تحول فکری داوری از منتقد سرسخت مدرنیته تا فیلسوفی که «ناچاری توسعه‌یافتن» را می‌پذیرد می‌پردازد و از سوی دیگر، جایگاه توسعه‌نیافتگی ایران را در افق این اندیشه نشان می‌دهد. خواننده در این اثر با ترکیبی از مقدمه‌های تحلیلی، روایت ساختارمند از آثار داوری، پرسش‌های مکتوب از او و مشروح نشست‌های گفت‌وگو روبه‌رو است که لایه‌های مختلف نگاه او به توسعه، علم، غرب‌زدگی و آینده‌ی ایران را باز می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت رضا

کتاب روایت رضا با تمرکز بر اندیشه‌ی رضا داوری اردکانی، مسئله‌ی توسعه و توسعه‌نیافتگی ایران را در افق فلسفه دنبال می‌کند. نویسندگان، بر پایه‌ی سال‌ها مطالعه‌ی کتاب‌ها، مقالات و مصاحبه‌های داوری، ابتدا «روایت»ی از سیر فکری او در باب توسعه استخراج کرده‌اند و سپس این روایت را در قالب نشست‌های گفت‌وگو با حضور خود داوری و گروهی از پژوهشگران و ناقدان به محک گذاشته‌اند. در مقدمه‌ی پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس، زمینه‌ی شکل‌گیری طرح «روایت‌نگاری توسعه» توضیح داده شده است: از دغدغه‌ی دیرینه‌ی عقب‌ماندگی ایران پس از جنگ‌های ایران و روس تا ناکامی برنامه‌های متعدد توسعه و فقدان یک گفتمان فراگیر توسعه در سطح ملی. در این چارچوب، روایت رضا به‌عنوان یکی از حلقه‌های «گفت‌وگوهای توسعه» طراحی شده تا زوایای پنهان مسئله‌ی توسعه در ایران از منظر یک فیلسوف برجسته روشن شود. کتاب روایت رضا در چند بخش اصلی تنظیم شده است. در بخش اول با عنوان «پاربن‌های توسعه و توسعه‌نیافتگی در افق تفکر داوری» نسبت علم غربی با جهان، علم جدید ایرانی، گذار از «موجود غربی» به «امکانات غربی وجود»، تلقی جوامع توسعه‌نیافته از علم و تکنیک، تقدم تکنیک بر علم و مسئله‌ی کمال علم و طالبان آن بررسی شده است. در بخش دوم، «طرح بحث توسعه و توسعه‌نیافتگی» در اندیشه‌ی داوری پی گرفته می‌شود؛ از نقد «بی‌زمانی جوامع توسعه‌نیافته» تا مفهوم «خرد سیاسی» به‌عنوان شرط اعتدال و امکان توسعه. بخش سوم به «نسبت میان برنامه‌ریزی، توسعه و پژوهش» می‌پردازد و نشان می‌دهد که از نظر داوری، برنامه‌ریزی توسعه بدون تکیه بر پژوهش و فهم تاریخی، به سطحی‌نگری و تکرار خطاها منتهی می‌شود. در بخش چهارم، ۱۲ سؤال بنیادین که پس از تدوین روایت برای داوری طرح شده، همراه با پاسخ‌های مکتوب او آمده است؛ این بخش تازه‌ترین صورت‌بندی او از نسبت ایران، غرب، علم و توسعه را نشان می‌دهد. بخش پنجم نیز گزیده‌ای تفصیلی از نشست‌های گفت‌وگو و نقد است که در آن، ناقدان مختلف با داوری وارد بحث شده‌اند و او در مواجهه‌ی زنده با پرسش‌ها، برخی نکات فراتر از آثار مکتوب خود را روشن کرده است. در سراسر کتاب، نام رضا داوری اردکانی و کتاب روایت رضا به‌عنوان محور گفت‌وگو و تحلیل، بارها و در موقعیت‌های مختلف طرح شده است تا خواننده بتواند مسیر فکری او را در باب توسعه‌نیافتگی ایران دنبال کند.

خلاصه کتاب روایت رضا

در روایت رضا، مسئله‌ی اصلی این است که چرا ایران توسعه‌نیافته شده است و اکنون چگونه باید به توسعه بیندیشد. نویسندگان بر پایه‌ی آثار و گفت‌وگوهای رضا داوری اردکانی نشان داده‌اند که نقطه‌ی عزیمت او، پرسش از «غرب» و «علم جدید» است. از نظر داوری، غرب نه یک جغرافیا و نه صرفاً مجموعه‌ای از نهادها و فناوری‌ها، بلکه «نحوه‌ای از نسبت با وجود» است؛ نسبتی که در آن، علم، تکنیک، سیاست و فرهنگ جلوه‌های یک کل تاریخی‌اند. در این افق، علم جدید صرفاً ابزاری برای رفاه نیست، بلکه صورت خاصی از «تصرف در جهان» است که با اراده‌ی سلطه و تسلط بر طبیعت و انسان گره خورده است. داوری در این کتاب، توسعه‌نیافتگی ایران را نتیجه‌ی نوعی غرب‌زدگی می‌داند: گرفتارشدن در «موجودبینی» و ظاهربینی، بدون درک تاریخی و وجودی غرب. جوامع توسعه‌نیافته، علم و تکنیک را همچون کالاهایی می‌بینند که می‌توان آن‌ها را از «فروشگاه» تمدن غرب برداشت، بی‌آنکه به مقدمات تاریخی و تحولی که این علم و تکنیک را ممکن کرده توجه کنند. از این‌رو، علم جدید در ایران به‌صورت دانشی جداافتاده از تکنولوژی و توسعه باقی مانده است؛ دانشگاه‌ها تولید مقاله می‌کنند اما این دانش در صنعت، سیاست و زندگی جمعی رسوخ نمی‌کند، چون «خواست» و «اراده به علم» و «طلب توسعه» شکل نگرفته است. کتاب روایت رضا نشان می‌دهد که داوری در سیر فکری خود از دوره‌ای که می‌پنداشت می‌توان از تکنیک جدید آزاد شد و «سر سفره‌ی خود نشست» به دوره‌ای رسیده است که در آن، «ناچاری تلاش برای توسعه‌یافتن» را می‌پذیرد. او تأکید کرده است که توسعه اکنون برای ایران یک ضرورت و حتی وظیفه است، اما نوع و الگوی آن باید متناسب با شرایط تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی ایران و به تشخیص متخصصان این حوزه‌ها تعیین شود. داوری توسعه را به ایدئولوژی تبدیل نمی‌کند و بر نقد مداوم هم خود توسعه و هم نظریه‌های توسعه تأکید کرده است. در عین حال، او بر نقش فیلسوفان و روشنفکران در کاشتن «بذر طلب توسعه» و ایجاد فهم جدید پافشاری کرده و سکوت یا انقلابی‌گری ایدئولوژیک آنان را یکی از علل تداوم توسعه‌نیافتگی دانسته است. در نهایت، کتاب نشان می‌دهد که از نظر داوری، بدون شکل‌گیری گفتمان فراگیر توسعه و بدون پیوند میان تفکر، پژوهش، برنامه‌ریزی و اراده‌ی جمعی، ایران از وضعیت توسعه‌نیافتگی و زمینه‌ی گسترش نیست‌انگاری بیرون نخواهد آمد.

چرا باید کتاب روایت رضا را بخوانیم؟

کتاب روایت رضا فرصتی است برای مواجهه‌ی نزدیک با یکی از جدی‌ترین صورت‌بندی‌ها درباره توسعه و توسعه‌نیافتگی ایران در زبان فلسفه. این اثر، به‌جای تکرار کلیشه‌های رایج درباره عقب‌ماندگی یا نسخه‌نویسی شتاب‌زده، نشان می‌دهد که توسعه چگونه به نسبت ما با غرب، علم، تکنیک، تاریخ و حتی رؤیای «بهشت زمینی» گره خورده است. خواننده در این کتاب می‌بیند که چرا صرف واردکردن علم و فناوری، بدون تحول در «طلب» و «اراده به علم»، به توسعه منجر نمی‌شود و چگونه می‌توان از سطح شعارهای ضدغربی یا شیفتگی تکنولوژیک عبور کرد و به فهمی عمیق‌تر از وضعیت ایران رسید. این کتاب همچنین تصویری زنده از تحول فکری رضا داوری اردکانی ارائه می‌دهد؛ از فیلسوفی که روزگاری گمان می‌کرد می‌توان راهی جدا از تکنیک جدید رفت تا متفکری که امروز بر ضرورت توسعه و محدودیت‌های رؤیاهای انقلابی تأکید کرده است. برای کسانی که به پیوند میان فلسفه و سیاست عمومی علاقه‌مندند، روایت رضا نشان می‌دهد که چگونه یک فیلسوف می‌تواند مسئله‌ای مانند توسعه را به مسئله‌ی مرکزی اندیشه‌ی خود تبدیل کند، بدون آنکه آن را به ایدئولوژی فروبکاهد. علاوه‌براین، ساختار کتاب – از پاربن‌های نظری تا نسبت برنامه‌ریزی، توسعه و پژوهش و سپس گفت‌وگوهای انتقادی – امکان می‌دهد که خواننده هم با متن اندیشه‌ی داوری آشنا شود و هم با پرسش‌ها و نقدهایی که متوجه این اندیشه است. برای فهم عمیق‌تر وضعیت امروز ایران، این کتاب یک نقطه‌ی شروع جدی برای فکرکردن جمعی درباره توسعه است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روایت رضا به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و اقتصاد که به مسئله‌ی توسعه در ایران علاقه‌مندند پیشنهاد می‌شود. همچنین به فعالان سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزان توسعه، مدیران دولتی و کنشگران مدنی که می‌خواهند ریشه‌های فکری و تاریخی توسعه‌نیافتگی ایران را فراتر از گزارش‌های فنی بشناسند توصیه می‌شود. برای کسانی که آثار رضا داوری اردکانی را دنبال کرده‌اند و می‌خواهند تصویر منسجم‌تری از نسبت او با توسعه و مدرنیته به‌دست آورند، این کتاب منبعی مناسب است. علاقه‌مندان به مباحث غرب‌زدگی، علم جدید، تکنیک و گفتمان توسعه نیز می‌توانند از این اثر برای تعمیق نگاه خود به وضعیت امروز ایران بهره ببرند.