کتاب روایت جواد

کتاب روایت جواد (روایت سید جواد طباطبایی از مسئله‌ی توسعه در ایران) نوشته‌ عارف مسعودی و با دبیری علمی محسن رنانی توسط نشر کتاب شرق منتشر شده است. این کتاب به سراغ زندگی فکری و پروژه‌ی نظری سید جواد طباطبایی می‌رود و مسئله‌ی توسعه در ایران را از خلال آثار و مواضع او بازخوانی می‌کند. نویسنده باتکیه‌بر گفت‌وگوها، نوشته‌ها و سیر تاریخی اندیشه‌ی طباطبایی، تصویری منسجم از پنج دهه اندیشه‌ورزی او درباره‌ی ایران، تجدد، انحطاط و توسعه‌نیافتگی ارائه کرده است. ساختار کتاب بر محور مفهوم امتناع توسعه و نسبت آن با سنت، تجدد، عقلانیت و علوم انسانی شکل گرفته و در عین تمرکز بر یک متفکر، به تاریخ فکری معاصر ایران و کشاکش آن با مدرنیته نیز می‌پردازد. کتاب روایت جواد بخشی از مجموعه‌ی روایات اندیشمندان ایرانی درباره‌ی توسعه است که در قالب پروژه‌ی پویش فکری توسعه دنبال می‌شود و تلاش کرده است از خلال آثار طباطبایی، هم ریشه‌های تاریخی بحران توسعه در ایران را نشان دهد و هم افق‌های ممکن برای بازاندیشی در این مسئله را ترسیم کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت جواد

کتاب روایت جواد اثری است که عارف مسعودی در آن کوشیده است پروژه‌ی فکری سیدجواد طباطبایی را در نسبت با مسئله‌ی توسعه در ایران بازسازی کند. متن با پیشگفتار محسن رنانی و مقدمه‌ای درباره‌ی زندگی فکری طباطبایی آغاز می‌شود و نشان می‌دهد که چگونه مواجهه‌ی او با سنت فلسفی غرب و اسلام، به طرح پرسش‌هایی درباره‌ی انحطاط اندیشه‌ی سیاسی در ایران، تاریخ خودآگاهی ملی و نسبت سنت و تجدد انجامیده است.

کتاب حاضر باتکیه‌بر آثار مهم طباطبایی، خطوط اصلی پروژه‌ی او را در قالب بحث از شرایط امتناع پی می‌گیرد. در بخش نخست، به موانع فلسفی و معرفتی توسعه در ایران از منظر طباطبایی پرداخته شده و مفاهیمی مانند شرایط امتناع، مانع معرفتی، فلسفه‌ستیزی، سیاست‌زدگی و برزخ سنت با ایدئولوژی توضیح داده می‌شود. بخش دوم به‌سوی وجه ایجابی‌تر پروژه‌ی طباطبایی حرکت می‌کند و به بازسازی ایده‌ی ایران به‌مثابه یک کلیت تاریخی و فرهنگی و نقش دانشگاه و علوم انسانی در تبیین توسعه‌ی ایرانی می‌پردازد.

در بخش‌های پایانی نیز روایت نشست‌ها و گفت‌وگوهای توسعه و مشروح یک نشست تحلیلی درباره‌ی اندیشه‌ی طباطبایی آمده است که در آن موضوعاتی مانند مشروطیت، نهادهای حافظ آزادی، نقش نسل‌های جدید و نسبت تجربه‌ی معاصر ایران با پروژه‌ی فکری طباطبایی بررسی شده است. کتاب روایت جواد در مجموع، هم بازخوانی تحلیلی آثار سید جواد طباطبایی است و هم تلاشی برای پیوندزدن اندیشه‌ی او با بحث توسعه در ایران.

خلاصه کتاب روایت جواد

عارف مسعودی در کتاب روایت جواد مسئله‌ی اصلی را این‌گونه صورت‌بندی کرده است: چرا ایران باوجود دو قرن تلاش برای تجدد و نوسازی، همچنان با توسعه‌نیافتگی و بحران‌های ساختاری روبه‌رو است؟ پاسخ او از خلال خوانش پروژه‌ی فکری سید جواد طباطبایی پیش می‌رود. نقطه‌ی عزیمت کتاب، مفهوم شرایط امتناع است، یعنی آن دسته از موانع معرفتی و فکری که حتی در صورت تغییرات اجتماعی و اقتصادی، اجازه‌ی استقرار علوم انسانی جدید و عقلانیت مدرن را نمی‌دهند. نویسنده نشان داده است که طباطبایی چگونه ریشه‌ی توسعه‌نیافتگی را در زوال اندیشه‌ی سیاسی، گسست میان نظر و عمل و ایدئولوژیک شدن سنت جست‌وجو کرده است.

کتاب در ادامه، نسبت سنت و تجدد را بررسی می‌کند. طباطبایی نه مدافع بازگشت ساده‌انگارانه به سنت است و نه مروج تقلید سطحی از غرب، بلکه بر این تأکید کرده است که تجدد جز با تأسیس بر سنت ممکن نیست. در اینجا، نمونه‌هایی از عصر زرین فرهنگ ایران در سده‌های سوم و چهارم قمری و ویژگی‌هایی مانند فردگرایی، جهان‌وطنی و دنیاخواهی یاد شده است تا نشان داده شود که توسعه در معنای عام، زمانی رخ داده که خردورزی ضابطه‌ی اصلی عمل و نظر بوده است.

محور دیگر کتاب، مفهوم ایران و ایران بزرگ فرهنگی است. کتاب روایت جواد نشان می‌دهد که چگونه تاریخ خودآگاهی ایرانیان در نهایت به فلسفه‌ی حقوق و ایده‌ی دولت ـ ملت متکی بر حکومت قانون می‌رسد و چرا مشروطیت در این طرح، آخرین آوردگاه پدیدار شدن آگاهی ملی ایرانیان به‌ شمار می‌آید. در این چارچوب، توسعه نه صرفاً رشد اقتصادی که نتیجه‌ی استقرار عقلانیت حقوقی، نهادهای پایدار و شهروند خودآیین است.

کتاب همچنین به تمایز میان خرد تکنولوژیک و خرد دموکراتیک می‌پردازد و نشان می‌دهد که بدون شکل‌گیری انسان خودآیین، فضای باز سیاسی و نهادهای دموکراتیک، سخن‌گفتن از توسعه‌ی پایدار بیشتر به رؤیا شبیه است. در بخش‌های پایانی نیز از خلال نوشته‌های متأخر طباطبایی، بحث از دانشگاه ایرانشهر و نظریه‌ای عام برای ایران بزرگ فرهنگی، به‌عنوان افق‌هایی برای تبیین علم توسعه‌ی ایران مطرح شده است.

چرا باید کتاب روایت جواد را بخوانیم؟

خواندن کتاب روایت جواد فرصتی فراهم می‌کند تا مسئله‌ی توسعه در ایران نه صرفاً از زاویه‌ی اقتصاد، سیاست روزمره یا برنامه‌ریزی اداری، بلکه از منظر تاریخ اندیشه و مبانی فلسفی آن دیده شود. این کتاب نشان می‌دهد که چرا بدون بازاندیشی در سنت، عقلانیت، علوم انسانی و مفهوم ایران، بحث از توسعه به سطح شعار و برنامه‌های کوتاه‌مدت تقلیل پیدا می‌کند. 

نویسنده با دنبال‌کردن سیر زندگی و آثار طباطبایی، نشان داده است که چگونه تجربه‌های زیسته‌ی او از تبریز تا پاریس و تهران و آمریکا، با چرخش‌های فکری‌اش در حوزه‌هایی مانند هگل‌خوانی، نقد مارکسیسم، بازخوانی فلسفه‌ی اسلامی و تأمل درباره‌ی ایران گره خورده است. در کنار این، پیوندزدن بحث‌های نظری با رخدادهای معاصر مانند جنبش‌های اجتماعی، تحولات پس از انقلاب و نوشته‌ی پایانی انقلاب ملی در انقلاب اسلامی، به خواننده کمک می‌کند تا نسبت میان اندیشه و واقعیت اجتماعی را بهتر ببیند. 

ویژگی دیگر کتاب، توجه هم‌زمان به وجه سلبی و ایجابی بحث توسعه است. از یک سو، موانع معرفتی و ایدئولوژیک توسعه‌نیافتگی در ایران توضیح داده شده است، ازسوی‌دیگر، امکان‌های تازه‌ای که در آثار متأخر طباطبایی برای اندیشیدن به توسعه‌ی ایرانی طرح شده است، مانند ایده‌ی دانشگاه ایرانشهر، نظریه‌ی عام ناظر بر ایران بزرگ فرهنگی و اهمیت نهادهای حافظ آزادی، برجسته شده است. به‌این‌ترتیب، کتاب روایت جواد هم برای فهم ریشه‌های بحران مفید است و هم برای تصور افق‌های تازه.

خواندن کتاب روایت جواد را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روایت جواد به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، فلسفه و مطالعات توسعه پیشنهاد می‌شود. این اثر همچنین به کنشگران فکری و فرهنگی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی سنت، تجدد، ملیت و آینده‌ی ایران هستند، توصیه می‌شود تا از این کتاب برای بازاندیشی در مبانی نظری بحث توسعه بهره بگیرند.