کتاب روایت پرویز

کتاب روایت پرویز نوشته‌ وجیهه جلائیان، نریمان محمدی و مانی کلانی گفت‌وگویی بلند، تحلیلی و مستند درباره‌ی اندیشه‌های پرویز پیران در باب مسئله‌ی توسعه در ایران است. این کتاب که توسط نشر کتاب شرق منتشر شده، بخشی از طرح روایت‌نگاری توسعه‌ی ایران است که با همکاری پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و پویش فکری توسعه شکل گرفته و در قالب سلسله نشست‌هایی با عنوان گفت‌وگوهای توسعه پیش رفته است. متن حاضر حاصل چند سال مطالعه‌ی آثار مکتوب و گفتاری پیران، برگزاری نشست‌های تخصصی، نقد و بازنویسی مکرر است و تلاش کرده تصویری منسجم از نظریه‌ی او درباره‌ی توسعه‌نیافتگی ایران ارائه کند. در کتاب روایت پرویز، زندگی علمی و میدانی پرویز پیران، جایگاه او در جامعه‌شناسی توسعه و مسیر شکل‌گیری نظریه‌ی راهبرد و سیاست سرزمینی در کنار هم قرار گرفته است. نویسندگان باتکیه‌بر آثار و مصاحبه‌های پیران، مفاهیم کلیدی او مانند دیالکتیک عام و خاص، سه سطح تحلیل (کلان، میانه و خرد)، نقش استبداد ایرانی، ناثباتی ژئوپلیتیک، همزیستی شیوه‌های تولید و مفهوم توسعه‌نیافتگی تاریخی را بازخوانی کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت پرویز

کتاب روایت پرویز با تمرکز بر اندیشه‌های پرویز پیران درباره‌ی مسئله‌ی توسعه در ایران نوشته شده و نویسندگان، وجیهه جلائیان، نریمان محمدی و مانی کلانی، روایت خود را بر پایه‌ی متون، مقالات، کتاب‌ها، مصاحبه‌ها و تجربه‌های میدانی پیران سامان داده‌اند. در ابتدای کتاب، پیشگفتار ریاست پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس به مسئله‌ی توسعه‌نیافتگی ایران و شکل‌نگرفتن گفتمان فراگیر توسعه می‌پردازد و سپس محسن رنانی در مقدمه‌ای مفصل، جایگاه پیران را به‌عنوان پیر توسعه‌ی ایران شرح می‌دهد و بر پیوند میان کار نظری و عمل میدانی در اندیشه‌ی او تأکید می‌کند.

کتاب روایت پرویز اثر وجیهه جلائیان، نریمان محمدی و مانی کلانی همچنین زندگی‌نامه‌ی نسبتاً مفصلی از پرویز پیران ارائه می‌دهد، از سال‌های کودکی و تحصیل تا فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی او در ایران و خارج از کشور. بخش اصلی اثر بر بازسازی دیدگاه‌های پیران درباره‌ی موانع تاریخی توسعه در ایران استوار است و با استفاده از الگوی سه‌سطحی او، به بررسی ساختارهای کلان، سیستم‌های میانی و رخدادهای خرد می‌پردازد.

در این چارچوب، موضوعاتی مانند شرایط تاریخی و سرزمینی ایران، استبداد ایرانی، نقش مذهب، ناامنی‌های پایدار، دیالکتیک ویرانی و سازندگی و همزیستی تاریخی شیوه‌های تولید بررسی شده‌اند. در بخش‌های پایانی نیز نسبت نظریه‌ی پیران با دیدگاه‌هایی مانند پاتریمونیالیسم، شیوه‌ی تولید آسیایی و استبداد شرقی تحلیل شده و بر تمایز نگاه او، به‌ویژه در توجه به عاملیت نیروهای تغییرآفرین ایرانی و نقش انتخاب در دل جبرهای سرزمینی، تأکید شده است.

خلاصه کتاب روایت پرویز

نویسندگان کتاب روایت پرویز نشان می‌دهند که پرویز پیران مسئله‌ی توسعه را در سه سطح به‌هم‌پیوسته تحلیل کرده است: سطح کلان، سطح میانه و سطح خرد. در سطح کلان، ساختارهای دیرپای تاریخی و زمان دیرگذر موضوع تحلیل است، جایی که عواملی مانند تنوع اقلیمی خشک و نیمه‌خشک، پراکندگی ده‌نشینی، شکل‌گیری نظام ایلیاتی جنگاور، موقعیت ژئوپلیتیک سرراهی ایران، دیالکتیک ویرانی و سازندگی و تمرکز نظام سیاسی استبدادی در قالب والی‌گری، به‌عنوان عناصر اصلی شکل‌دهنده‌ی تاریخ اجتماعی ایران معرفی شده‌اند. 

پیران نشان داده است که چگونه ترکیب اقلیم سخت، ناامنی‌های مکرر، نیاز به امنیت راه‌ها برای تجارت و صنعت کارگاهی و حاکمیت ایلات، به نهادینه‌شدن استبداد ایرانی و دیوان‌سالاری متمرکز منجر شده است. در سطح میانه، کتاب روایت پرویز به سیستم‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و شخصیتی می‌پردازد، یعنی جایی که فرایندها، نهادها و سازمان‌ها در بازه‌های زمانی دهه‌ای شکل می‌گیرند. در این سطح، همزیستی شیوه‌های تولید (ایل‌نشینی، ده‌نشینی نیمه‌خودکفا، شهرنشینی تجاری و سرمایه‌داری وارداتی) و پیوند آن با استبداد ایرانی توضیح داده شده است.

 پرویز پیران معتقد است که با ورود سرمایه‌داری مدرن، شیوه‌های تولید تاریخی یک‌باره حذف نشده‌اند بلکه در کنار الگوهای جدید، نوعی چفت‌وبست میان ساختارهای قدیم و شبه‌مدرن شکل گرفته که نتیجه‌ی آن، توسعه‌نیافتگی پایدار و شبه‌مدرنیته‌ی ایرانی است. در سطح خرد، رفتارهای روزمره، رخدادها، الگوهای شخصیت زیرسلطه، چندگانگی شخصیتی، ضعف مسئولیت‌پذیری، گرایش به قهرمان‌خواهی و ناجی‌طلبی، بی‌اعتنایی به قانون و ضعف همکاری‌های جمعی بررسی شده است، اموری که از نظر پیران، فقط با رجوع به ساختارها و فرایندهای تاریخی قابل فهم‌ هستند.

کتاب روایت پرویز در نهایت، نظریه‌ی راهبرد و سیاست سرزمینی را به‌عنوان تلاشی برای جایگزینی روایت‌های غیر بومی توسعه معرفی کرده و نشان داده است که چگونه می‌توان باتکیه‌بر دیالکتیک عام و خاص، نظریه‌های عمومی علوم اجتماعی را در بستر خاص ایران بازسازی کرد تا به دانشی بوم‌نهاد و کارآمد برای فهم و تغییر جامعه‌ی ایرانی رسید.

چرا باید کتاب روایت پرویز را بخوانیم؟

کتاب روایت پرویز به‌دلیل تمرکز بر یک چهره‌ی مشخص و درعین‌حال، پیوندزدن زندگی علمی و میدانی او با نظریه‌پردازی درباره‌ی توسعه‌نیافتگی ایران، فرصتی فراهم کرده است تا مسئله‌ی توسعه نه در سطح شعار و کلی‌گویی، بلکه در قالب یک دستگاه فکری منسجم و ریشه‌دار در تاریخ ایران دیده شود. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل متون تاریخی، تجربه‌های میدانی و نظریه‌های عمومی علوم اجتماعی، روایتی خاص از ایران استخراج کرد که هم به جبرهای اقلیمی و ژئوپلیتیک توجه دارد و هم عاملیت نیروهای اجتماعی و انتخاب‌های آگاهانه را جدی می‌گیرد. 

خواندن کتاب روایت پرویز کمک می‌کند تصویر پیچیده‌تری از استبداد ایرانی، ناامنی‌های پایدار، نقش مذهب، همزیستی شیوه‌های تولید و شکل‌گیری شخصیت زیرسلطه به‌ دست آید و این عناصر نه به‌صورت برچسب‌های کلی، بلکه در پیوند با یکدیگر و در سه سطح کلان، میانه و خرد فهم شوند. این کتاب همچنین نمونه‌ای عینی از دیالکتیک عام و خاص است، یعنی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان نظریه‌های انتزاعی جامعه‌شناسی و توسعه را در بستر تاریخی و فرهنگی ایران بازخوانی کرد و از دل آن، مفاهیم تازه‌ای مانند شبه‌مدرنیته‌ی ایرانی یا راهبرد و سیاست سرزمینی را صورت‌بندی نمود. 

خواندن کتاب روایت پرویز را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روایت پرویز به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های جامعه‌شناسی، اقتصاد، علوم سیاسی، برنامه‌ریزی و مطالعات توسعه پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال چارچوبی بومی برای فهم توسعه‌نیافتگی ایران هستند. این اثر همچنین به فعالان مدنی، کنشگران محلی، مدیران و سیاست‌گذاران علاقه‌مند به ریشه‌های تاریخی استبداد، ناامنی و ضعف همکاری جمعی در ایران توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه‌ی نقد نظریه‌های وارداتی و بازسازی مفاهیم علوم اجتماعی در بستر خاص ایران را دارند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.