کتاب دین و عقلانیت

کتاب دین و عقلانیت (بررسی سطوح تشکیکی نظام باورهای دینی) نوشته قدرت الله قربانی اثری پژوهشی در حوزه‌ی فلسفه‌ی دین است که به بررسی نسبت میان دین و عقلانیت می‌پردازد و ابعاد یا سطوح عقلانیت در نظام باورهای دینی را تشریح می‌کند. کتاب با رویکردی تحلیلی و انتقادی، تلاش کرده تا مفاهیم بنیادین دین، عقل، عقلانیت و معرفت دینی را از منظرهای مختلف مورد واکاوی قرار دهد و ضمن مرور دیدگاه‌های متنوع، به ارائه‌ی نظریات تازه‌ای در این زمینه بپردازد. نشر اندیشه احسان این اثر را منتشر کرده و نسخه الکترونیکی آن را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دین و عقلانیت

کتاب دین و عقلانیت نوشته‌ی قدرت‌ الله قربانی اثری است که به بررسی رابطه‌ی دین و عقلانیت در بستر فلسفه‌ی دین می‌پردازد. نویسنده با نگاهی تحلیلی، ابتدا مفاهیم کلیدی مانند دین، عقل، عقلانیت، ایمان و معرفت دینی را از منظرهای مختلف معناشناسی و مفهوم‌شناسی می‌کند و سپس به سراغ نظریه‌های مهم توجیه باورهای دینی می‌رود. در ادامه، با نقد رویکردهای ایمان‌گرایی و عقل‌گرایی حداکثری، رویکرد عقل‌گرایی اعتدالی و انتقادی را به‌ عنوان راهی میانه و قابل دفاع معرفی می‌کند. کتاب از مباحث مقدماتی آغاز و به‌تدریج به تحلیل‌های عمیق‌تر درباره‌ی ساختار عقلانیت در نظام باورهای دینی و معیارهای سنجش آن می‌رسد. در فصل‌های پایانی، سطوح مختلف دین‌داری و مراتب آن از منظر جامعه‌شناختی و قرآنی بررسی شده و تفاوت میان دین‌داری مقلدانه و محققانه مورد توجه قرار گرفته است. این کتاب با تکیه‌ بر پژوهش‌های فلسفی و تحلیل‌های انتقادی، تصویری چندلایه از مناسبات عقل و دین ارائه داده است.

خلاصه کتاب دین و عقلانیت

کتاب دین و عقلانیت با هدف بررسی دقیق مناسبات میان دین و عقلانیت، در شش فصل تنظیم شده است. فصل نخست به کلیات و معناشناسی مفاهیم دین، عقل، عقلانیت، ایمان و معرفت دینی اختصاص دارد و تلاش شده تا تعاریف متنوع و رویکردهای مختلف نسبت به این مفاهیم روشن شود. در این بخش، قدرت الله قربانی بر اهمیت رویکرد فلسفی و معرفت‌شناختی در تعریف دین و نقش محوری باورهای عقلانی تأکید کرده است. در فصل دوم، نظریه‌های مهم توجیه نظام باورهای دینی مانند ایمان‌گرایی، عقل‌گرایی، مبناگرایی، انسجام‌گرایی، اعتمادگرایی و معرفت‌شناسی اصلاح‌شده مطرح و نقد شده‌اند. این فصل به بررسی نقاط قوت و ضعف هر رویکرد می‌پردازد و نشان می‌دهد که هیچ‌یک به‌تنهایی پاسخ‌گوی همه‌ی ابعاد عقلانیت دینی نیستند. 

فصل سوم کتاب به اوصاف عقل‌گرایی اعتدالی و انتقادی در نظام باورهای دینی اختصاص یافته است. قربانی با نقد رویکردهای افراطی، ویژگی‌های عقل‌گرایی اعتدالی را برمی‌شمارد و نشان می‌دهد که این رویکرد می‌تواند شناخت عقلانی بهتری از باورهای دینی فراهم کند. در فصل چهارم، ساختار تشکیکی عقلانیت نظام باورهای دینی بررسی شده است. باورهای دینی به سه سطح بنیادی، میانی و حاشیه‌ای تقسیم شده‌اند و ویژگی‌های عقلانیت هر سطح با توجه به جایگاه معرفتی آن تحلیل شده است. فصل پنجم به معیارهای ارزیابی عقلانیت نظام باورهای دینی می‌پردازد و حدود ۱۴ معیار عمدتاً برون‌دینی برای سنجش عقلانیت باورهای دینی معرفی شده است. این معیارها امکان مقایسه‌ی تطبیقی سنت‌های دینی را فراهم می‌کنند. در فصل ششم، سطوح عقلانی دین‌داری از منظر جامعه‌شناختی و قرآنی بررسی شده و تفاوت میان دین‌داری مقلدانه و محققانه توضیح داده شده است.

چرا باید کتاب دین و عقلانیت را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی تحلیلی و انتقادی، به یکی از مهم‌ترین مسائل فلسفه‌ی دین یعنی نسبت میان عقل و دین می‌پردازد و تلاش کرده است تا از تکرار دیدگاه‌های رایج پرهیز کند و افق‌های تازه‌ای را در این حوزه بگشاید. ویژگی اثر، پرداختن به ساختار لایه‌لایه‌ی باورهای دینی و ارائه‌ی معیارهای متنوع برای سنجش عقلانیت این باورهاست. همچنین، با بررسی سطوح مختلف دین‌داری و تمایز میان دین‌داری مقلدانه و محققانه، امکان بازاندیشی در شیوه‌ی مواجهه با دین را فراهم آورده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب دین و عقلانیت به علاقه‌مندان به فلسفه‌ی دین، دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌ی الهیات، و کسانی که دغدغه‌ی نسبت عقل و دین را دارند، پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب دین و عقلانیت

«لازمهٔ شناخت عقلانیت باورهای دینی توجه به ماهیت خودِ باورهای دینی است و اینکه آنها چگونه توجیه منطقی لازم خود را به دست می‌آورند. توجه به باورهای دینی نیز، به‌ویژه جنبهٔ معرفتی و منطقی آنها و درواقع تلاش برای توجیه‌پذیری منطقی آنها، ما را به اهمیت باورهای انسانی‌مان بیشتر متوجه می‌سازد. ضمن اینکه لازمهٔ شناخت نسبتاً کامل از ماهیت باورهای ما، تلاش عالمانهٔ ما به‌طور کلّی برای معناشناسی باور است. براین‌اساس، در این فصل، با نظر به معناشناسی، بایستی ماهیت باورها و رابطهٔ آنها با معرفت و نحوهٔ توجیه باورها موردبررسی و بازشناسی قرار گیرد تا بتوان دربارهٔ نحوهٔ کارکرد و پذیرش باورهای دینی به نتایج خوبی دست یافت.

پیچیدگی ماهیت باورها موجب ظهور تلقی‌ها و تعاریف مختلفی از آنها گردیده است. برخی اندیشمندان، باور را از رازآلودترین مفاهیم فلسفی می‌دانند؛ چراکه با اراده، احساسات و اختیار و نظام معرفتی بشر ارتباط پیچیده‌ای دارد. باور همچنین ارتباط خاصی با شک و آرزوهای انسانی دارد. براین‌اساس از مهم‌ترین چالش‌های پیشِ‌روی معرفت‌شناسان دستیابی به معنایی دقیق از باور در وجود انسانی است. در این زمینه معرفت‌شناسان جدید غربی چون دیوید هیوم، تلاش‌های قابل‌توجهی داشته‌اند. در تعریف او، باور چیزی نیست جز یک تصور ذهنی، که نه در ماهیتش یا نظام اجزای آن، بلکه در نحوهٔ ادراک‌شدنش متفاوت از یک قصه است. هیوم در تلاش برای بیان جنبهٔ احساس‌بودن باور، آن را نیروی برتر، یا شور و طراوت یا استحکام و صلابت و یا سختی یا ثبات و استواری می‌نامد. این گفتهٔ هیوم بیش از همه مبین این حقیقت است که مهم‌ترین ویژگی ذاتی باور، احساس نهفته در آن است؛ یعنی باور مستلزم آگاهی از چیزی همراه با نوعی احساس دربارهٔ آن است. باور همچنین مستلزم نوعی آمادگی برای عمل‌کردن است که آن را از تخیل بشری متمایز می‌سازد. درواقع باورداشتن به چیزی مستلزم نوعی موضع‌گیری عملی ایجابی یا سلبی نسبت به آن چیز است.»