کتاب زن در تاریخ ایران معاصر

کتاب زن در تاریخ ایران معاصر نوشته منصوره اتحادیه و شیرین بیانی است. کتاب زن در تاریخ ایران معاصر به جایگاه زنان از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی می‌پردازد.

درباره کتاب زن در تاریخ ایران معاصر

انجمن زنان پژوهشگر تاریخ سمینارهای دوسالانه خود را طبق تقویم برنامه‌های تدوین‌یافته به جامعه علمی و فرهنگی ایران عرضه کرده است. «سمینار بین‌المللی زن در تاریخ ایران معاصر» دومین برنامه از سلسله سمینارهای انجمن است که در حوزه تاریخ و مطالعات زنان در فاصله زمانی انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، سال ۱۳۸۳ ش در زنجان برگزار گردید.

مقطع تاریخی مورد نظر این کتاب با توجه به اهمیت زمانی آن (از مشروطه تا انقلاب اسلامی) منابع غنی‌تر، وسیع‌تر و مستندتری را در اختیار پژوهشگران و محققان قرار می‌داد که انتظار می‌رفت مقالات منسجم و پر مغزی را به دبیرخانه سمینار سرازیر کند. اسناد، مدارک، عکس‌ها، فیلم‌ها، خاطرات، نامه‌های خصوصی و نسخ خطی صاحبان رخدادها و وقایع این دوره موجود بوده و در هموارکردن کار محقق نقش به سزایی ایفا می‌کند. ضمن اینکه از سوی مورخان و جامعه‌شناسان شناسایی روحیات و نظریات زنان در دوره معاصر کار دشواری به‌شمار نمی‌رود. چرا که امروزه بسیاری از اهداف، انگیزه‌ها و آرزوهای آن‌ها در میان زنان ایرانی طنین انداخته و همچنان مطرح است. بنابراین بحث و تبادل نظرهایی که به منظور شناخت افراد، اعمال و آمال آن‌ها هم از لحاظ تاریخ زن و هم از لحاظ تاریخ ایران نه تنها مفید بلکه الزامی است. زیرا که تاریخ هر کشوری از جمله ایران، بدون اطلاع از تاریخ زنان کامل نخواهد بود.

کتابی که اینک در پیش رو دارید حاصل تلاش محققان عزیزی است که با این انگیزه‌ها و ایده‌ها در طی روزهای برگزاری سمینار به ارائه مقالات و تحقیقات خود پرداختند. انجمن نیز در ادامه میثاق خود، به وعده‌اش عمل کرده و مجموعه کامل مقالات مذکور را منتشر نموده است. امید است موضوعات متنوعی که در این مجموعه وجود دارد در دسترس پژوهشگران و علاقمندان به مباحث تاریخی و مطالعات زنان قرار گیرد.

خواندن کتاب زن در تاریخ ایران معاصر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به تاریخ معاصر پیشنهاد می‌کنیم

بخشی از کتاب زن در تاریخ ایران معاصر

در ۱۸۳۲ م مدرسه‌ای برای تربیت زنان به نام «حکیمه» تأسیس شد. ولی تا ۱۸۷۰ م مدرسه‌ای برای تحصیل دختران تأسیس نشد. از نظر دولت، زنان حکیمه می‌توانستند نقش مهمی در پیش‌گیری امراض از طریق واکسیناسیون اطفال و معالجه زنان ایفا کنند و به‌خصوص نقش مامائی آن‌ها اهمیت داشت. فارغ‌التحصیلان مدرسه از دولت حقوق می‌گرفتند و خدمات‌شان مجانی بود و پس از تحصیل به تدریس نیز اشتغال می‌ورزیدند. اهمیت نقش حکیمه‌ها به تدریج باعث شد که اهمیت تحصیل برای زنان مورد بحث قرار گیرد.

خدیو اسماعیل در ۱۸۶۳ م اعلام کرد که تحصیل زمینه هرگونه پیشرفت است و انجمن فرهنگ مصر درصدد برآمد که در سرتاسر کشور مدارسی برای پسران و دختران تأسیس کند و پیشرفت‌هایی نیز در این زمینه آغاز شد. در ۱۸۷۳ م دولت مصر اولین مدارس دولتی دخترانه را تأسیس کرد و در ۱۸۷۴ م اولین دبیرستان‌ها باز شدند. ولی اسماعیل در ۱۸۷۹ م استعفا داد و این کار ادامه نیافت.

در ایران عباس‌میرزا در جنگ با روس‌ها به لزوم اصلاحات مدرن پی برد و در سال‌های ۱۸۱۱ م/ ۱۲۲۶ ق و ۱۸۱۴ م/ ۱۲۲۹ ق تعدادی محصل به اروپا اعزام کرد. همچنین به نظم و تعلیم سپاه توسط افسران فرانسوی و سپس انگلیسی پرداخت و قلعه‌سازی، نقشه‌کشی و مهندسی نظامی تحت نظر متخصصین اروپایی پیشرفت کرد و در صنعت چاپ نیز تحولی ایجاد شد. ولی این اصلاحات با مرگ او متوقف گردید تا اینکه بعدها توسط امیرکبیر از سرگرفته شد. امیر در ۴ سال صدارت به اصلاحات مهمی دست زد که شاید مهم‌ترین آن‌ها تأسیس دارالفنون بود. ولی در مورد تحصیل دختران هیچ اقدامی صورت نگرفت. دختران اعیان در خانه جزئی تحصیل می‌کردند، عده‌ای از دختران تا سن ۹ سالگی به مکتب می‌رفتند و بقیه بی‌سواد بودند.

از لحاظ سیاسی، رقابت روس و انگلیس و سلطه روزافزون این دو قدرت، دولت مرکزی ایران را تضعیف کرد و هرج و مرج امور، ورشکستگی مالی و وابستگی اقتصادی نیمه استقلالی برای ایران باقی گذارد.

در این میان، شرایط مصر از لحاظ سیاسی متفاوت بود. چه از سال ۱۸۸۱ م مصر تحت اشغال انگلیس درآمد و مسأله جالب توجه این است که پیشرفت‌های قبل در زمینه تحصیل پسران و دختران ادامه نیافت و علی‌رغم تقاضای مردم، انگلیسی‌ها عمدآ از بودجه تحصیلی کاستند و جلوی تحصیل رایگان را گرفتند و مدارس حکیمه را بستند.

در ۱۸۸۱ م قبل از اشغال مصر توسط انگلیسی‌ها، ۷۰% از دانشجویان به خرج دولت تحصیل می‌کردند و لباس و کتاب نیز دریافت می‌کردند. ولی در ۱۸۹۲ م ۷۳% دانشجویان به خرج خودشان تحصیل می‌کردند. لیلااحمد می‌نویسد: وقتی به کرُمِر فرمانفرمای مصر گفته شد که فارغ‌التحصیل‌های مدارس ابتدایی نمی‌توانند ادامه تحصیل بدهند؛ چون دبیرستان‌ها گران بودند، او اجرت دبستان‌ها را افزود که تعداد کمتری بتوانند تحصیل کنند.

با این شرایط، انگلیسی‌ها تحصیل پسران را تا جائی کمک می‌کردند که برای کار در ادارات لازم بود و تحصیل دختران را ضروری نمی‌دانستند. از این جهت مدارس دخترانه توسط اشخاص خیر یا روشنفکر و به‌طور خصوصی تأسیس می‌شد. عده‌ای نیز در مدارس مبلغین مذهبی تحصیل می‌کردند.

اشغال مصر توسط انگلیسی‌ها مسأله زنان را که تا این وقت محدود به مسأله تحصیلات بود، جنبه تازه‌ای بخشید.