کتاب بنیان‌های فکری نظریه‌ی جامعه‌ی ایرانی

«بنیان‌های فکری نظریه جامعه ایرانی» اثر دکترتقی آزاد ارمکی، پژوهشی در حوزه جامعه‌شناسی است که به بررسی بنیان‌های نظری و مفهومی جامعه‌شناسی ایران و اشکالات آن می‌پردازد.

 نویسنده عقیده دارد کسانی که تا کنون درباره جامعه‌شناسی ایران نظر داده‌اند یا روایت‌هایی از جامعه ایرانی داشته‌اند نه برمبنای اصول علمی بلکه بر اساس دریافت و اصول سیاسی‌ و اصولا سیاست‌زدگی این کار را کرده‌اند و جای علم و روش‌های علمی در نظریه‌پردازی‌هایشان خالی بوده است. این یک‌بعدی‌نگری باعث آسیب‌زدن به فهم جامعه ایرانی و مغفول ماندن جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی آن شده است:

«اصل مشترک بین جریان‌های سیاسی- اندیشه‌ای، نادیده گرفتن حیات اجتماعی ایرانی است. این جریان‌ها از فهم ساده ولی مهم «جامعه‌ایرانی» غافل شده و این غفلت را مسلم فرض کرده‌اند. آنها به طور آشکار با اهمیت دادن به حوزه سیاست و دولت و حکومت از حوزه اجتماعی غافل مانده‌اند. با توجه به سلطه جریان‌های سیاسی شبه علمی و سیاست‌زده مورد اشاره در فضای فکری و اندیشه‌ای ایرانی، سخن از ایران و جامعه و فرهنگ و تمدن ایرانی بسیار دشوار می‌نماید. رسالتی که برای جامعه‌شناسی ایرانی در دوره معاصر وجود دارد، ارائه روایت علمی از وضعیت جامعه‌ایرانی است، در این روایت باید به عناصر اصلی نظام اجتماعی و نوع تعاملات و تعارضات آنها اشاره نمود.»

مطالب و مباحث این کتاب در سه بخش مطرح شده است. بخش اول، تحت عنوان فراتحلیل جهان ایرانی، با رویکرد فراتحلیل به ارائه تصویری کلی از بدفهمی‌هایی که حوزه مطالعات تاریخی و اجتماعی در ایران ایجاد شده، پرداخته است.

در بخش دوم، پارادایم‌ها و رویکردهای نظری و مفهومی موجود در مجموعه مطالعات انجام شده در مورد ایران استخراج و تا حد امکان نقد و بررسی شده است.

در بخش سوم دیدگاه و نظریه انتخابی در فهم جامعه‌ایران بررسی شده است. در این بخش به دلیل لزوم دست‌یابی به فهم علمی جامعه‌ایران، شرایط و الزام‌های مفهومی، روشی و تجربی مطالعه واقعیت‌های اجتماعی مورد توجه بوده و سعی شده است نحوه بیان واقعیت‌های جاری در تاریخ ایران مورد توجه قرار گیرد. 

این کتاب به گفته نویسنده آغاز یک تلاش جدی برای به وجود آمدن زمینه‌های شکل‌گیری سنت جامعه‌شناسی ایرانی است.