کتاب اسطوره شناسی ایزدان ایرانی

«اسطوره‌شناسی ایزدان ایرانی» نوشته شروین وکیلی(-۱۳۵۳) کتابی است که به معرفی ایزادان ایرانی در تاریخ اساطیری ایران می‌پردازد. ایزدان کهن آریایی، ایزدان زمان و مکان، ایزدان طبیعت‌گرا، نرسه و نرگس، مهر و میترا و کاوشی در تکامل اساطیر، سرفصل‌های این کتاب را تشکیل می‌دهند. در این کتاب محقق کوشیده‌است تا با حفظ دانسته‌های قبلی در راستای گشودن راهی برای دستیابی به این دستگاه کلانِ نظری در دامنه اسطوره‌شناسی حرکت کند. پرسش‌هایی که در این کتاب مطرح شده‌اند همان مسائل دقیق و ریزبینانه‌ای هستند که موضوع روزِ ایران‌شناسی و پژوهش‌های اسطوره‌شناختی ایرانی‌اند. این که رابطه‌ی ایزدان هندی و ایرانی چیست؟ آیا می‌توان وارونا را همان اهورامزدا دانست؟ سنت زرتشتی در عصر هخامنشی با چرخش و گسستی در راستای وام‌گیری مجدد ایزدان باستانی روبرو بوده، یا همچنان نسبت به یکتاپرستیِ سرسختانه‌ی زرتشت وفادار مانده است؟ میترای رومی چه ارتباطی با مهر ایرانی دارد؟ و گیاه هوم به راستی به کدام راسته و خانواده‌ی گیاهان تعلق داشته است؟ اینها و صدها پرسش ریزبینانه‌ی دیگر، شالوده‌ی مفهومی این کتاب را می‌سازند. بخشی از کتاب درباره ( زروان دیرنگ خدای) را می‌خوانید: کهن‌ترین متون مفصلی که درباره‌ی زروان داریم، پاره‌هایی از اوستاست که بخشی از آن‌ها در دوران‌هایی دیرتر از بقیه تدوین شده‌اند. اما نظر به مقدس شمرده شدن‌شان احتمالاً نام ایزدی بیگانه را یکباره به متن نمی‌افزودند و بنابراین می‌توانیم فرض کنیم که اشاره‌هایشان به زروان، قدمتی بیش از زمان تدوین‌شان دارد و به روایت‌های شفاهی دیرپایی باز می‌گردد که مرجع اصلی این متون بوده است. احتمالاً کهن‌ترین ارجاع اوستایی به زروان، به مهریشت مربوط می‌شود که بخش عمده‌ی آن به سنتی پیشازرتشتی تعلق دارد. در این متن می‌بینیم که مهر از یاری سه ایزدِ قدرتمند برخوردار است. او دارنده‌ی نیروی زمان (زروان)، فرِ مزداآفریده، و پیروزی اهوراداده است.