کتاب ضحاک از اسطوره تا واقعیت

«ضحاک از اسطوره تا واقعیت» تألیف حمزه حسین‌زاده (-۱۳۵۰) کتابی در زمینه اساطیر ایرانی با مقدمه دکتر میرجلال الدین کزازی است که شخصیت ضحاک را در اساطیر ایران زمین برسی کرده است. در ابتدای کتاب، اندکی درباره اسطوره ، چیستی و تعریف‌های آن می‌خوانیم و از فصل دوم وارد بحث اصلی کتاب می‌شویم. بحث اسطوره‌‌های ایرانی برای علاقه‌مندان به تاریخ اساطیری این سرزمین همیشه جذاب بوده است. این کتاب بعد از‌ متن اسطوره ضحاک، بحث‌های نمادشناسی آن، بررسی تطبیقی آن با اساطیر همانند در ملل دیگر، تحلیل جامعه‌شناختی اسطوره ضحاک و ریشه‌های تاریخی آن و در انتها دیدگاه فردوسی توسی و شاعر معاصر، احمد شاملو را درباره این اسطوره و چالش‌های ایجاد شده در ارتباط با آنها بیان کرده است.

در فصل هفتم کتاب در بخش ریشه‌های تاریخی اسطوره ضحاک می‌خوانیم:

«اسطوره ضحاک و ارتباط آن با تشکیل امپراتوری هخامنشی و سقوط مادها»

اسطورهٔ ضحاک، گرچه داستانی است بازمانده از دورانی که اقوام هند و ایرانی از هم جدا نشده بودند و صورتی از آن که در متون اوستایی مطرح شده، با همان بن‌مایه‌های قبلی است، اما، با توجه به شرایط خاص اجتماعی و فرهنگی ایران زمین، که بزرگترین جلوهٔ دگرگونی در آن، بر افتادن نخستین امپراتوری ایران زمین یعنی مادها، و تشکیل بزرگترین امپراتوری ایرانی، یعنی هخامنشی است، دچار تغییر و تحول شده و به صورتی نمادین همان اتفاقات سرنوشت ساز را باز می‌نمایاند. به عبارت روشن‌تر، سلطنت اژدهاک اساطیری بر ایران زمین، نمادی از پادشاهی آستیاگ - که ایرانیان او را اژدهاک می‌خوانند - آخرین پادشاه مادی، بر قمست عمدهٔ ایران زمین است. غلبهٔ فریدون بر ضحاک نیز نمادی از پیکار و غلبه کوروش هخامنشی بر آستیاگ است.

ادعای فوق، چیزی نیست که نگارندهٔ مطالب با تعصب و اصرار بر صحت و درستی آن تأکید داشته باشد. کل عالم عرصهٔ جلوه‌گری نسبیات است، چه برسد به موضوعی تاریخی و ادبی. گمانه‌ای غالب و قریب به یقین است که مجموعهٔ قرائن و مطالب مختلف در ذهنش به وجود آورده و مدت‌ها به وسوسه‌اش واداشته است.