دانلود و خرید کتاب صوتی مقایسه جامعه‌ شناختی دو تیپ شعر عرفانی

کتاب صوتی مقایسه جامعه‌شناختی دو تیپ شعر عرفانی با سخنرانی و تألیف مقصود فراستخواه کوشیده است دو قله‌ی شعر عرفانی فارسی، یعنی مولانا و حافظ را در چارچوب جامعه‌شناسی ادبیات کنار هم بنشاند و از زاویه‌ای متفاوت به آن‌ها نگاه کند. در این کتاب صوتی شنونده با متنی روبه‌رو است که هم‌زمان هم بحث نظری جامعه‌شناسی را پیش می‌برد و هم به خوانش تازه‌ای از شعر عرفانی ایرانی دست می‌زند. مؤسسه سروش مولانا آن را منتشر کرده است و کتاب با گویندگی خود مقصود فراستخواه عرضه شده تا لحن، تأکیدها و فرازونشیب‌های فکری نویسنده مستقیماً در گوش شنونده بنشیند. در این کتاب صوتی نویسنده از دل سنت‌های کلاسیک جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، از مارکسیست‌ها تا بردیو، عبور می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان شعر مولانا و حافظ را نه‌تنها بازتاب ساختارهای اجتماعی که بخشی از نیروی سازنده‌ی آن‌ها دانست. بحث‌ها از مفاهیمی مانند میدان، سرمایه‌ی فرهنگی و نمادین، منش و عادت‌واره آغاز می‌شود و به تحلیل زیست‌جهان تاریخی و اجتماعی ایران در سده‌های ۷ و ۸ هجری می‌رسد؛ جایی که مغول، ایلخانان، ملوک‌الطوایف، خانقاه، مدرسه، خرابات، محتسب، صوفی، فقیه، رند و عوام هرکدام نقشی در شکل‌گیری شعر عرفانی دارند. این کتاب صوتی بیش از آنکه شرحی ادبی بر اشعار باشد، گفت‌وگویی است تحلیلی که در آن نویسنده بارها خود را «دانش‌آموز» می‌نامد و سیاه‌مشق فکری‌اش را در برابر شنونده می‌گذارد تا نسبت میان امر ذهنی و امر عینی، خلاقیت شاعرانه و جبرهای تاریخی، و عرفان و قدرت را در متن تجربه‌ی ایرانی بررسی کند.

درباره کتاب مقایسه جامعه‌ شناختی دو تیپ شعر عرفانی

کتاب صوتی مقایسه جامعه‌شناختی دو تیپ شعر عرفانی با تمرکز بر شعر مولانا و حافظ، از همان آغاز خود را در دل جامعه‌شناسی ادبیات جای می‌دهد و می‌کوشد با استفاده از مفاهیم نظری معاصر، این دو شاعر را در پیوند با ساختارهای اجتماعی و تاریخی زمانه‌شان بفهمد. مقصود فراستخواه در این کتاب صوتی ابتدا به سراغ سنت‌های کلاسیک می‌رود؛ از خوانش‌های مارکسیستی که ادبیات را صرفاً روبنا و بازتاب طبقات و منافع اجتماعی می‌دیدند تا نظریه‌ی بردیو که با مفاهیمی مانند میدان، سرمایه‌ی نمادین و فرهنگی، منش و عادت‌واره، امکان توضیح پیچیده‌تری از جنبش‌های ادبی و فکری فراهم کرده است. نویسنده ضمن استفاده از این سنت نظری، به نقد آن هم می‌پردازد و نشان می‌دهد که در نظریه‌ی بردیو همچنان جانب ساختارهای عینی بر امر ذهنی و کنش‌گرانه می‌چربد و برای توضیح شعر مولانا و حافظ به غنای بیشتری نیاز است. در ادامه‌ی کتاب صوتی مقایسه جامعه‌شناختی دو تیپ شعر عرفانی شنونده وارد لایه‌های تاریخی و اجتماعی می‌شود. نویسنده ساختارهای عینی ایران سده‌های ۷ و ۸ را در چند «مدل» توضیح داده است: مدل غارت و خشونت مغولی که با زیست مولانا گره می‌خورد، مدل تابعیت ایلی و اقتدار ایلخانان در آناتولی، مدل هرج‌ومرج و ملوک‌الطوایفی که با دوران حافظ در فارس و شیراز پیوند دارد، و مدل‌های متفاوت رابطه‌ی سیاست و فرهنگ؛ از «سیاست حامی فرهنگ» در قونیه تا «سیاست محتسب فرهنگ» در شیراز امیر مبارز. در این میان، ساختارهای شهری قونیه و شیراز، ترکیب گروه‌های اجتماعی، نقش تصوف به‌عنوان جنبشی شهری، جایگاه اصناف و پیشه‌وران، نفوذ خانقاه و مدرسه، و حضور خرابات، خانه‌های فساد، لوطیان و جوانمردان در شیراز، همه به‌عنوان زمینه‌هایی بررسی شده‌اند که شعر مولانا و حافظ در آن‌ها شکل گرفته است. کتاب در چند مسیر موازی پیش می‌رود: از تحلیل ساختارها و جبرهای اجتماعی تا بررسی پویش ذهنی، منش‌ها، نمادپردازی‌ها و کنش‌های معناساز این دو شاعر، و در پایان به مقایسه‌ای فشرده میان دو تیپ عرفان مولوی و عرفان حافظ می‌رسد؛ مقایسه‌ای که از راهبرد مهاجرت فعال در برابر اقامت فعال آغاز می‌شود و تا تفاوت در نوع تردید، زبان، عشق، بدن‌مندی، نسبت با عقل، و شیوه‌ی معنا‌بخشی ادامه پیدا می‌کند.

خلاصه کتاب مقایسه جامعه‌ شناختی دو تیپ شعر عرفانی

در این کتاب صوتی مقصود فراستخواه ابتدا مسئله‌ی اصلی خود را روشن می‌کند: چگونه می‌توان شعر مولانا و حافظ را به‌گونه‌ای جامعه‌شناختی فهمید که نه در دام تقلیل‌گرایی اقتصادی و طبقاتی بیفتد و نه امر ادبی و عرفانی را از زمینه‌های عینی و تاریخی جدا کند. برای این کار نویسنده از سنت‌های نظری مختلف عبور می‌کند و در نهایت بر یک چارچوب دیالکتیکی میان امر ذهنی و امر عینی تکیه می‌کند؛ چارچوبی که در آن ساخت‌های ذهنی، منش‌ها، نمادپردازی‌ها، ذائقه‌های متمایز و اعمال ادبی مولانا و حافظ در یک کنش متقابل دائمی با ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زمانه‌شان قرار دارند. در بخش نخست، کتاب به توصیف «ساختارها» می‌پردازد: حمله‌ی مغول، خشونت و غارت، شکل‌گیری اقتدار ایلخانی در آناتولی، ثبات نسبی و رونق اقتصادی قونیه، سیاست حمایتگر فرهنگ در دربار سلاجقه‌ی روم، و در مقابل، هرج‌ومرج، ملوک‌الطوایفی، ناپایداری قدرت، و حضور هم‌زمان سیاست حامی فرهنگ و سیاست محتسب فرهنگ در فارس و شیراز. نویسنده نشان می‌دهد که مولانا در فضایی نسبتاً پایدارتر و با حمایت حکمرانان از فرهنگ و تصوف زیست کرده است، درحالی‌که حافظ در میان دو موج ویرانگر، از چنگیز و هلاکو تا تیمور، و در دل شهری پر از تضاد، فساد، موقوفه‌خواری، قدرت عوام، محتسبان سخت‌گیر و رندان شرور زندگی کرده است. در سطح میانی، کتاب به ساختارهای شهری، ترکیب طبقاتی و گروهی، و نقش تصوف به‌عنوان جنبشی شهری می‌پردازد. شنونده با فهرستی از پیشه‌ها و مشاغل همراه می‌شود که مخاطبان اصلی تصوف و شعر عرفانی را می‌سازند: دباف، کاتب، دلاک، پیله‌ور، نجار، بزاز، بقال و دیگر اهل حرفه‌ی شهری. در قونیه، حضور اقلیت‌های دینی، بازرگانی با اروپا، مدارس و بیمارستان‌ها و خانقاه‌ها، و در شیراز، شبکه‌ی لوطیان، جوانمردان، خرابات، خانه‌های فساد، شاهدبازی و مواد مخدر، تصویری از دو میدان اجتماعی متفاوت می‌سازد که مولانا و حافظ در آن کنش می‌کنند. در بخش دوم، کتاب از ساختارها به «پویش ذهنی و منش‌ها» می‌رسد. راهبرد اصلی مولانا مهاجرت فعال معرفی شده است؛ خروج از خراسانِ زیر سایه‌ی غارت و استقرار در آناتولی، در فضایی که امکان تدریس، موعظه، خانقاه و ارتباط با قدرت سیاسی را فراهم می‌کند. در مقابل، راهبرد حافظ اقامت فعال است؛ ماندن در شیراز و بازی پیچیده با قدرت: گاهی ستایش، گاهی انتقاد، گاهی فاصله‌گیری و گاهی نزدیکی. نویسنده نشان می‌دهد که مولانا نسبت به مغول و سیاست روز تا حد زیادی فارغ‌البال است و بیشتر به تعالی ذهنی و تسلی‌بخشی می‌پردازد، درحالی‌که حافظ درگیر جزئیات زمانه، نزاع‌های قدرت، محتسب، زاهد، صوفی و عوام است و شعرش بار انتقادی پررنگی دارد. کتاب سپس به راهبردهای معرفتی مشترک و متمایز این دو می‌پردازد. هر دو در متن سنت دینی و عرفانی زندگی می‌کنند و از درون همان سنت به تفسیر و تأویل اسطوره‌ها، الهیات و سرمایه‌های نمادین می‌پردازند؛ چیزی که نویسنده آن را نوعی راهبرد تعبیری یا هرمنوتیکی می‌نامد. مولانا با تأکید بر تکثر راه‌ها، ملت عشق، تقدیرگرایی صلح‌آمیز، موسیقی، سماع و بازگشت به درون، می‌کوشد فرسایش ذهنی ایرانی را جبران کند و روزنی در دیوار زمان و زندگی بگشاید. حافظ در کنار پذیرش تقدیر، اعتراض را برجسته می‌کند؛ از محتسب، فقیه، صوفی، موقوفه‌خواری، ریا و تزویر دینی انتقاد کرده است، عرفانی کثرت‌گرا و انسان‌گرا پیش می‌کشد، بدن‌مندی و عشق جسمانی را جدی می‌گیرد و در برابر زمان و مکان رسمی، زمان و مکان دیگری می‌سازد: میکده، خرابات، پیر مغان، رندی و شباب. بخش پایانی کتاب به مقایسه‌ی فشرده‌ی دو تیپ عرفان می‌رسد: عرفان مولانا خالص‌تر و منظم‌تر توصیف شده است، با گرایش بیشتر به یقین، صیدبودگی، سلوک عمومی و مجلسی، و بی‌اعتنایی نسبی به زبان به‌عنوان هدف. عرفان حافظ چندتکه و مرصع است، با تردید آشکار، رندی خراباتی، حلقه‌های کوچک‌تر، توجه جدی به زبان و بیان، بدن‌مندی، رواقی‌گری پررنگ‌تر، و گرایش به زندگی روزمره و عشق زمینی. نویسنده در عین برجسته‌کردن این تفاوت‌ها تأکید کرده است که هیچ‌یک از این دو نتوانسته‌اند به‌طور کامل از الگوهای کلان سنت و اسطوره‌های ایرانی بیرون بروند، اما هر دو در میدان اجتماعی و فرهنگی ایران افق‌ها، فضاها و ترکیب‌های تازه‌ای از معنا و تخیل پدید آورده‌اند.

چرا باید کتاب مقایسه جامعه‌ شناختی دو تیپ شعر عرفانی را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی مقایسه جامعه‌شناختی دو تیپ شعر عرفانی فرصتی است برای دیدن مولانا و حافظ در جایگاهی فراتر از دو شاعر محبوب و آشنا. این کتاب صوتی نشان می‌دهد که شعر عرفانی چگونه در خلأ شکل نگرفته و درهم‌تنیدگی پیچیده‌ای میان تجربه‌ی شخصی عارف، ساختارهای سخت اجتماعی، سیاست، اقتصاد، شهر، تصوف، خرابات، مدرسه و خانقاه وجود دارد. شنونده در خلال بحث‌ها می‌بیند که مولانا و حافظ نه‌تنها بازتاب جامعه‌ی خود بوده‌اند بلکه در بازآرایی سرمایه‌های فرهنگی و نمادین ایران، در تغییر «روح زمانه» و در گشودن امکان‌های تازه‌ی تخیل و معنا نقش فعالی داشته‌اند. این کتاب صوتی همچنین برای کسانی که با مفاهیم جامعه‌شناسی هنر و ادبیات آشنا نیستند، نمونه‌ای عینی فراهم کرده است تا ببینند مفاهیمی مانند میدان، سرمایه‌ی فرهنگی، منش، عادت‌واره، آنومی و ساختار چگونه در تحلیل یک متن شعری به کار می‌آیند. نویسنده به‌جای ارائه‌ی تعاریف خشک، این مفاهیم را در دل روایت تاریخی و ادبی به حرکت درمی‌آورد و نشان می‌دهد که مثلاً «مهاجرت فعال» مولانا یا «اقامت فعال» حافظ چه معنایی در میدان اجتماعی زمانه‌شان دارد. از سوی دیگر، کتاب برای علاقه‌مندان به شعر عرفانی امکان می‌دهد که تفاوت‌های ظریف میان دو تیپ عرفان مولوی و عرفان حافظ را در سطحی فراتر از سلیقه‌ی شخصی دنبال کنند: از نوع مواجهه با تقدیر و اعتراض تا جایگاه بدن، عشق، زبان، تردید، رندی، و نسبت با عقل و سلوک. شنونده در پایان با تصویری چندبعدی از این دو شاعر روبه‌رو می‌شود که هم شباهت‌ها و هم فاصله‌هایشان روشن‌تر شده است. در نهایت، لحن گفتاری و خودارجاع نویسنده، که بارها خود را «دانش‌آموز» می‌نامد و از سیاه‌مشق‌بودن این طرح سخن می‌گوید، فضایی ایجاد کرده است که در آن شنونده نه‌فقط مصرف‌کننده‌ی یک نظریه‌ی آماده، بلکه همراهی در یک فرایند اندیشیدن است؛ فرایندی که در آن پرسش‌ها، تردیدها و محدودیت‌ها نیز آشکار می‌شود.

شنیدن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن این کتاب صوتی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به شعر مولانا و حافظ علاقه دارند و می‌خواهند آن را در پیوند با تاریخ و جامعه‌ی ایران بفهمند. به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های جامعه‌شناسی، ادبیات فارسی، مطالعات فرهنگی و الهیات که به جامعه‌شناسی ادبیات و نظریه‌های بردیو و هم‌فکران او توجه دارند نیز پیشنهاد می‌شود. همچنین به شنوندگانی که دغدغه‌ی فهم نسبت عرفان، قدرت، شهر، تصوف، رندی، خرابات، مدرسه و خانقاه در تجربه‌ی ایرانی را دارند و مایل‌اند از دل متن شعر به این نسبت‌ها نزدیک شوند، می‌توان این کتاب صوتی را پیشنهاد کرد.