کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی

کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی به کوشش علی صاحبی توسط موسسه سروش مولانا منتشر شده است. این کتاب صوتی در قالب یک گفت‌وگوی طولانی و منسجم شنونده را به دل بحثی می‌برد که پیش‌تر در مجموعه‌ی رستاخیز ناگهان با حضور متفکرانی مانند مصطفی ملکیان در حوزه‌ی جامعه‌شناسی و فلسفه طرح شده بود و حالا در این اثر از زاویه‌ی روان‌شناسی ادامه پیدا کرده است. در این کتاب صوتی سه پرسش محوری درباره‌ی خودشناسی مطرح شده است؛ این‌که وجود و توانمندی‌های فرد تا چه اندازه وابسته به دیگران است، شناخت فرد از خودش تا چه حد متوقف بر شناخت دیگران است و در نهایت کیفیت و ارزش زندگی هر انسان چقدر به کیفیت زندگی دیگران گره خورده است. علی صاحبی برای پاسخ‌دادن به این پرسش‌ها از یک‌سو به سنت عرفان خراسان و به‌ویژه مولانا و نیز عرفان‌های شرقی مانند بودیزم و هندویزم نظر دارد و از سوی دیگر به روان‌شناسی شناختی و نظریه‌پردازانی چون پیاژه، اریکسن و گلسر تکیه می‌کند. این کتاب صوتی با مثال‌های روزمره، حکایت‌های مولانا، اشاره به تجربه‌های آموزشی و دانشگاهی و همچنین مرور پژوهش‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر فضایی ایجاد کرده است که در آن شنونده می‌تواند تفاوت‌ها و هم‌پوشانی‌های خودشناسی عرفانی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی را در یک بستر واحد دنبال کند و در عین حال نسبت خود را با دیگران، جامعه و جهان دوباره بسنجد.

درباره کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی

کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی با طرح سه سؤال بنیادین درباره‌ی من و دیگری آغاز می‌شود و علی صاحبی این سه سؤال را در امتداد بحثی که پیش‌تر مصطفی ملکیان در مقایسه‌ی خودشناسی عرفانی و جامعه‌شناختی مطرح کرده بود، پی می‌گیرد. در پاراگراف‌های آغازین سخنران ابتدا محدوده‌ی بحث را روشن می‌کند؛ وقتی از عرفان حرف می‌زند، منظورش بیش از همه عرفان خراسان بزرگ است؛ جریانی که مولانا در رأس آن قرار دارد و نام‌هایی چون بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی در ادامه‌ی آن می‌آیند. او در عین حال تفاوت جدی میان عرفان مولانا و عرفان ابن‌عربی را یادآور می‌شود و نشان می‌دهد که حتی زیر عنوان کلی عرفان هم با نگاه‌های کاملاً متفاوت به انسان روبه‌رو هستیم.

در سوی دیگر وقتی از روان‌شناسی سخن می‌گوید میدان بحث را به روان‌شناسی شناختی محدود می‌کند و از نحله‌هایی مانند روان‌تحلیل‌گری فروید، رویکرد ادلر و یونگ فاصله می‌گیرد تا بر نظریه‌های رشد و شناخت مانند دیدگاه‌های پیاژه و اریکسن و نیز مفاهیم تئوری انتخاب و گلسر تمرکز کند. کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی در ادامه ساختار خود را حول سه پرسش سامان می‌دهد؛ نخست این‌که تحقق وجود و توانمندی‌های فرد تا چه اندازه وابسته به دیگران است؛ دوم این‌که شناخت فرد از خودش چقدر به شناخت دیگران گره خورده است و سوم این‌که کیفیت و ارزش زندگی هر انسان تا چه حد به کیفیت زندگی دیگران وابسته است. در هر بخش دیدگاه عرفان، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی کنار هم قرار می‌گیرد و تفاوت‌ها و نقاط اشتراک آن‌ها بررسی می‌شود. سخنران برای توضیح این تفاوت‌ها از مثال‌های ملموس استفاده کرده است؛ از ژنتیک و ارث‌بردن صدا، چهره و دندان‌ها گرفته تا نقش معلمان، مدارس، ترتیب تولد، فاصله‌ی سنی خواهر و برادرها، نوع دلبستگی به والدین و حتی تأثیر رفتگر محله و تعمیرکار آسانسور بر شکل‌گیری هویت.

در بخش‌های میانی مفاهیمی مانند هویت در نظریه‌ی اریکسن، چهار عامل شناخت در دیدگاه پیاژه (رشد درونی، تجربه‌ی جسمانی، تفویض‌های اجتماعی و تعادل‌جویی)، مربع معروف خودشناسی (آنچه من و دیگران می‌دانند یا نمی‌دانند)، خودفریبی، نقش زبان در شکل‌گیری ذهن و روان و یافته‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر درباره‌ی شادمانی و کیفیت زندگی به‌تفصیل شرح داده شده است. در پایان کتاب صوتی با جمع‌بندی سه پرسش اصلی نشان می‌دهد که روان‌شناسی در بسیاری از موارد موضع میانه‌ای میان عرفان و جامعه‌شناسی می‌گیرد؛ هم بر نقش تعیین‌کننده‌ی دیگران در وجود، شناخت و سعادت فرد تأکید می‌کند و هم برای خودنظم‌جویی و تعادل‌جویی فردی جایگاهی جدی قائل است.

خلاصه کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی

در این کتاب صوتی علی صاحبی سه پرسش را محور بحث قرار داده است؛ اول اینکه وجود من و همه‌ی توانمندی‌های جسمی، ذهنی، اخلاقی و عاطفی تا چه اندازه وابسته به دیگران است؛ دوم این‌که شناخت من از خودم چقدر متوقف بر شناخت دیگران است و سوم این‌که کیفیت و ارزش زندگی من تا چه حد به کیفیت زندگی دیگران گره خورده است. در پرسش نخست او دیدگاه جامعه‌شناسی و عرفان را کنار هم می‌گذارد؛ جامعه‌شناسان معتقدند تقریباً همه‌ی آنچه فرد به‌عنوان هویت و توانمندی خود می‌شناسد، محصول محیط و دیگران است؛ عرفا نیز با زبانی دیگر همین وابستگی را تا سطح همه‌ی موجودات جهان گسترش داده‌اند. او سپس از منظر روان شناسی شناختی توضیح داده است که هرچند ژنتیک، خانواده، ترتیب تولد، فاصله‌ی سنی خواهر و برادرها، سبک فرزندپروری والدین، مدرسه، معلمان، دوستان و فرهنگ عمومی نقش بزرگی در شکل‌گیری هویت دارند، اما فرایندهایی مانند تعادل‌جویی و خودنظم‌جویی هم اجازه می‌دهند فرد در دل همین شرایط هویت متمایز خود را بسازد.

در پرسش دوم عرفان بر چهار روش تأمل، تفکر، تمرکز و مراقبه تکیه کرده است و می‌گوید انسان می‌تواند بدون نیاز به شناخت دیگران خود را بشناسد؛ جامعه‌شناسی اما برعکس خودشناسی را کاملاً وابسته به شناخت دیگری می‌داند. در این میان روان‌شناسی با استناد به نظریه‌ی پیاژه چهار عامل را برای شکل‌گیری شناخت برمی‌شمارد؛ رشد درونی، تجربه‌ی جسمانی، تفویض‌های اجتماعی و تعادل‌جویی. در این نگاه بدون حضور دیگران و بازخوردهای بیرونی خودشناسی به‌راحتی به خودفریبی تبدیل می‌شود. برای توضیح این موضوع از مربع چهارخانه‌ای استفاده شده است که در آن بخشی از ویژگی‌های فرد هم برای خودش و هم برای دیگران روشن است، بخشی را فقط خودش می‌داند، بخشی را فقط دیگران می‌بینند و بخشی هم برای هیچ‌کس آشکار نیست. روان‌شناسی تأکید کرده است که برای گسترش ناحیه‌ای که خود و دیگران هر دو می‌بینند، فرد نیازمند بازخورد صادقانه‌ی دیگران است.

در پرسش سوم عرفان معتقد است هر سودی که به دیگران و حتی به گیاهان و حیوانات برسد در نهایت به خود فرد بازمی‌گردد؛ جامعه‌شناسی در این زمینه موضع روشنی ندارد؛ اما روان‌شناسی به‌ویژه در شاخه‌ی روان‌شناسی مثبت‌نگر با پژوهش‌های گسترده نشان داده است که کیفیت زندگی و شادمانی فرد به‌شدت با نوع رابطه‌ی او با دیگران پیوند دارد. در کتاب صوتی نتایج پژوهش‌هایی با نمونه‌های میلیونی در کشورهای مختلف مرور شده است که نشان می‌دهد انسان‌های خرسند و شکوفا معمولاً روابط عاطفی پایدار، دوستی‌های عمیق، آمادگی برای کمک به دیگران، دغدغه‌های اجتماعی و مشارکت در بهبود وضعیت دیگران دارند. دو آزمایش مهم توضیح داده شده است که در آن‌ها گروهی از افراد فقط اهداف شخصی و مادی خود را دنبال کرده‌اند و گروهی دیگر اهداف مشفقانه و یاری‌گرانه نسبت به دیگران را و در نهایت افزایش پایدار شادمانی در گروه دوم مشاهده شده است. جمع‌بندی کتاب صوتی این است که از منظر روان‌شناسی وجود، شناخت و سعادت فرد بدون حضور و به‌رسمیت‌شناختن دیگران ناقص و شکننده می‌ماند.

چرا باید کتاب صوتی مقایسه خودشناسی عرفانی و خودشناسی روانشناختی را بشنویم؟

شنیدن این کتاب صوتی برای کسانی که درگیر پرسش من کیستم هستند، فرصتی فراهم می‌کند تا این سؤال را نه فقط در سطح احساسات شخصی، بلکه در سه میدان عرفان، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی دنبال کنند. در این اثر خودشناسی به‌عنوان یک دغدغه‌ی فردی صرف مطرح نشده است، بلکه در پیوند با دیگران، جامعه، زبان، فرهنگ و حتی ساختارهای زیستی و ژنتیکی بررسی شده است. شنونده در طول بحث می‌بیند که چگونه چیزهایی که معمولاً مال خود تصور می‌شوند از صدا و چهره گرفته تا صداقت اخلاقی و هویت حرفه‌ای در واقع بر شانه‌ی نسل‌ها، معلمان، دوستان، محیط و ساختارهای اجتماعی ایستاده‌اند.

این کتاب صوتی همچنین کمک می‌کند تفاوت میان سه نوع نگاه به خودشناسی روشن شود؛ نگاه عرفانی که بر تأمل درونی و مراقبه تکیه کرده است، نگاه جامعه‌شناختی که بر نقش تعیین‌کننده‌ی ساختارهای بیرونی تأکید دارد و نگاه روان‌شناختی که میان این دو موضع جایگاهی میانه و پویا می‌گیرد. شنونده در خلال مثال‌ها و حکایت‌ها با مفاهیمی مانند هویت در نوجوانی، نقش ترتیب تولد، دلبستگی، مدرسه، تفویض‌های اجتماعی، خودفریبی، مربع خودشناسی، اهمیت زبان در شکل‌گیری ذهن و یافته‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر درباره‌ی شادمانی آشنا می‌شود و می‌تواند این مفاهیم را با تجربه‌های شخصی خود تطبیق دهد.

از سوی دیگر این کتاب صوتی زاویه‌ی نگاه شنونده را نسبت به دیگران تغییر می‌دهد. دیگران در اینجا مزاحم یا تماشاگر زندگی فرد نیستند، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند شکل‌گیری هویت، شناخت و سعادت او به‌ شمار آمده‌اند. این تغییر زاویه‌ی دید می‌تواند بر نوع رابطه با خانواده، دوستان، همکاران و حتی غریبه‌ها اثر بگذارد و نشان دهد که کمک‌کردن، همدلی و توجه به کیفیت زندگی دیگران فقط یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه مستقیماً به کیفیت زندگی خود فرد بازمی‌گردد. در نهایت شنیدن این کتاب صوتی برای کسانی که میان عرفان و روان‌شناسی در رفت‌وآمد هستند امکان می‌دهد این دو زبان را در کنار هم بشنوند و نسبت خود را با هر دو روشن‌تر کنند.

شنیدن این کتاب صوتی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن این کتاب صوتی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به مباحث خودشناسی، عرفان مولانا و عرفان‌های شرقی علاقه دارند و در عین حال می‌خواهند این موضوعات را با روان‌شناسی شناختی و روان‌شناسی مثبت‌نگر مقایسه کنند. این اثر همچنین به دانشجویان و علاقه‌مندان به رشته‌های روان‌شناسی، مشاوره، فلسفه و جامعه‌شناسی که به‌دنبال درک عمیق‌تری از مفهوم هویت، نقش دیگران در شکل‌گیری من و پیوند میان شادمانی فردی و کیفیت روابط انسانی هستند، توصیه می‌شود. این کتاب صوتی برای کسانی که دغدغه‌ی کیفیت زندگی، شادمانی، روابط عاطفی و دوستی‌های معنادار دارند و می‌خواهند بدانند چگونه نوع نگاه به دیگران و میزان شفقت و یاری‌گری مستقیماً بر احساس رضایت و بهزیستی خودشان اثر می‌گذارد مناسب است.