کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست

کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست (آشنایی با اندیشه‌های رادیکال حسین ابن منصور حلاج) اثر عبدالحمید ضیایی و با گویندگی خود او به کوشش مؤسسه فرهنگی هنری سروش مولانا منتشر شده است. این کتاب صوتی مجموعه‌ای از درس‌گفتارهاست که در آن ضیایی با تکیه‌ بر دانش فلسفه، الهیات، عرفان و تاریخ اندیشه اسلامی به‌سراغ یکی از بحث‌برانگیزترین چهره‌های عرفانی رفته است؛ حسین بن منصور حلاج. این کتاب صوتی در قالب یک دوره‌ی درس‌گفتار شکل گرفته و فضای آن شبیه یک کلاس زنده است؛ جایی که مدرس در آغاز با مخاطبان حضوری و برخط سلام و احوال‌پرسی می‌کند، از دشواری شروع بحث می‌گوید و قدم‌به‌قدم شنونده را وارد جهان پررمزوراز حلاج می‌کند. در این مسیر مفاهیم کلیدی‌ای مثل هرمنوتیک، انواع خوانش متن، نسبت مؤلف و مفسر و سه‌گانه‌ی هرمنوتیک مؤلف‌محور، مفسر‌محور و متن‌محور توضیح داده شده است تا شنونده بتواند بفهمد که اصلاً فهمیدن حلاج یعنی چه و چرا این‌ همه قرائت متضاد از او به‌وجود آمده است. ساختار گفتاری، مثال‌های معاصر، شوخ‌طبعی‌های گه‌گاه مدرس و ارجاع‌های مکرر به متون کلاسیک و پژوهش‌های جدید این کتاب صوتی را به یک تجربه‌ی شنیداری زنده و پویا درباره‌ی نسبت عرفان، سیاست، تاریخ و تفسیر تبدیل کرده است.

درباره کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست

کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست با تمرکز بر شخصیت و اندیشه‌های حسین بن منصور حلاج شکل گرفته است؛ اما عبدالحمید ضیایی از همان ابتدا روشن می‌کند که قرار نیست فقط یک زندگی‌نامه‌ی خطی یا یک روایت یک‌سویه از عارف شهید ارائه شود. او بحث را با توضیح هرمنوتیک آغاز می‌کند؛ این‌که هرمنوتیک منطق و قواعد فهم متن است و چگونه می‌توان از ترجمه و تفسیر عبور کرد و به لایه‌های عمیق‌تر تأویل و خوانش‌های متکثر رسید. در این بخش‌ها ضیایی سه نوع هرمنوتیک مؤلف‌محور، مفسر‌محور و متن‌محور را شرح داده است، از نظریه‌ی مرگ مؤلف و تعویق معنا نزد دریدا حرف زده است و با مثال‌هایی از حافظ، قرآن، تفاسیر مختلف و حتی شعرخوانی‌های دکتر سروش نشان داده است که معنا نه فقط در متن و نه فقط در ذهن مخاطب، بلکه در فاصله‌ی میان این دو شکل می‌گیرد.

کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست در ادامه حلاج را به‌عنوان یک متن گشوده و دال لغزان معرفی می‌کند؛ شخصیتی که معنایش بسته به ظرف فکری مفسر تغییر می‌کند. ضیایی در چندین بخش به زندگی حلاج می‌پردازد؛ تولد در سپیدان فارس، پیشینه‌ی زرتشتی خانواده، مفهوم مستبصر بودن، تأثیر حکمت خسروانی و اشراق ایرانی بر عرفای خراسان، شاگردی نزد سهل توستری و جنید بغدادی، سفرها، اتهام ارتباط با قرمطیان، ماجرای خط مقرمت، ربوده‌شدن حجرالاسود، نامه‌های منسوب به حلاج، اتهام ادعای الوهیت، نقش حامد بن عباس و دستگاه خلافت عباسی، بازداشت طولانی، بازجویی‌های مکرر و در نهایت اعدام تراژیک او در سال ۳۰۹ هجری. در خلال این روایت ضیایی به تذکره‌الاولیا، افسانه‌های پیرامون مرگ حلاج، ماجرای شبلی و گل یا گِل، وضو با خون و تعبیر رکعتان فی العشق هم پرداخته است.

در پاراگراف‌های بعدی کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست تمرکز از زندگی بیرونی حلاج به جهان اندیشه‌ی او منتقل می‌شود. ضیایی به‌سراغ تواصین می‌رود؛ آخرین و مهم‌ترین اثر حلاج که در زندان نوشته شده است و با حروف مقطعه، دایره‌ها، خطوط و نمادها سروکار دارد. او ساختار نمادین تواصین، بحث سه‌گانه‌ی علم‌الیقین، عین‌الیقین و حق‌الیقین، تعبیر طاووس و شطحیات را توضیح داده است. او سپس به تاسین الازل و الاقتباس و دفاع حلاج از ابلیس می‌رسد و نشان می‌دهد چگونه این خط فکری بعدها در احمد غزالی، عین‌القضات همدانی و دیگر عارفان خراسان ادامه پیدا کرده است. در بخش‌های دیگر ضیایی قرائت‌های مختلف از حلاج را مرور کرده است؛ حلاجِ چریک رادیکال در خوانش علی میرفطروس، حلاجِ مسیح‌وار در خوانش لویی ماسینیون، حلاجِ آنارشیست الهی در نگاه شریعتی و نیز تحلیل‌های روان‌پزشکی درباره‌ی شیزوفرنی، هذیان عظمت، اختلال دوقطبی، مازوخیسم عرفانی و نسبت این‌ها با تجربه‌ی عرفانی. کتاب در فصل‌های پایانی به بحث‌هایی مثل توقیع منسوب به امام زمان (عج) درباره‌ی حلاج، موضع عالمان شیعه، نسبت عرفان و سیاست، نقد شرق‌شناسی همدلانه، مسئله آناکرونیزم و ایده‌ی اکنون‌زدگی در خوانش تاریخ می‌پردازد و حلاج را به‌مثابه‌ی آینه‌ای معرفی می‌کند که هر مفسر تصویر خود را در آن بازمی‌شناسد.

خلاصه کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست

در این کتاب صوتی عبدالحمید ضیایی ابتدا زمین بازی را مشخص می‌کند؛ برای فهم حلاج باید تکلیف فهم متن را روشن کرد. او توضیح می‌دهد که ترجمه، تفسیر و تأویل سه سطح متفاوت مواجهه با متن‌ هستند و هرمنوتیک دانشی است که پیش‌فرض‌ها، پیش‌دانسته‌ها و سؤالات مفسر را آشکار می‌کند. سه مدل هرمنوتیک مؤلف‌محور، مفسر‌محور و متن‌محور معرفی می‌شود و با مثال‌هایی از شعر حافظ، تفاسیر قرآن و نظریه‌ی مرگ مؤلف نشان داده می‌شود که هیچ فهمی در خلأ شکل نمی‌گیرد؛ هر مفسر با سؤالات و دغدغه‌های خود سراغ متن می‌رود و همان را از متن بیرون می‌کشد.

در ادامه ضیایی زندگی حلاج را به‌عنوان بستری برای فهم این تکثر تفاسیر مرور می‌کند؛ تولد در خانواده‌ای مستبصر، پیوند با حکمت ایرانی، شاگردی نزد عارفان بزرگ، سفرها، اتهام ارتباط با قرمطیان و غرامطه، خط مقرمت، نامه‌های رمزی، ماجرای من الرحمان الرحیم، شهادت عروس حلاج، نقش حامد بن عباس وزیر مالیه‌ی عباسی، بازداشت هشت‌ساله، بازجویی‌های روزانه و نهایتاً اعدام. در این میان او نشان می‌دهد که چگونه اتهاماتی مثل همراهی با قرمطیان، ادعای بابیت و الوهیت و جمله‌هایی مانند انا الحق و عهد ملکعبه در فضای سیاسی و فقهی آن روزگار معنا پیدا کرده است؛ جایی که خلیفه ظل‌الله است و هر ادعای حق می‌تواند به‌معنای ادعای سهم در قدرت تلقی شود.

بخش مهمی از کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست به تحلیل آثار حلاج به‌ویژه تواصین اختصاص دارد. ضیایی ساختار نمادین این متن را توضیح می‌دهد، از دایره‌ها و خطوط تا تعبیر طاووس و شطحیات و سپس به تاسین الازل و الاقتباس می‌رسد که در آن حلاج از ابلیس دفاع و حتی او را تقدیس کرده است. اینجا بحث وحدت وجود، تقسیم عالم به دو نیم‌دایره‌ی وصال و فراق، جوانمردی محمد و ابلیس و این ایده مطرح می‌شود که در نگاه برخی عارفان موحد حقیقی ابلیس است که از غیرت توحیدی سر باز می‌زند از سجده بر غیر خدا. ضیایی نشان می‌دهد که این نوع نگاه چگونه با فقه که کارش تمایزگذاری است در تعارض قرار می‌گیرد. کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست در فصل‌های بعد به‌سراغ خوانش‌های مدرن از حلاج می‌رود. علی میرفطروس حلاج را کنشگر رادیکال و رهبر ارتش گرسنگان می‌بیند و انا الحق را کنش گفتاری سیاسی برای بیرون‌کشیدن حق از انحصار خلیفه تفسیر کرده است. در مقابل لویی ماسینیون حلاج را مسیح مسلمان و شهید عشق الهی می‌داند که آگاهانه به‌سوی رنج و اعدام رفت تا امت را بیدار کند؛ در این خوانش انا الحق یعنی فنای کامل من در خدا و حلول لاهوت در ناسوت. ضیایی هر دو رویکرد را به‌خاطر آناکرونیزم و یک‌سویه‌نگری نقد کرده است و پیشنهاد می‌دهد به‌جای جست‌وجوی حلاج واقعی، حلاج را همچون آینه‌ای ببینیم که هر دوره و هر مفسر تصویر خود را در آن می‌افکند.

در بخش دیگری نویسنده به تحلیل‌های روان‌پزشکی درباره‌ی حلاج می‌پردازد؛ فرضیه‌ی اختلالات سایکوتیک، توهمات دیداری و شنیداری، هذیان عظمت، اختلال دوقطبی، مازوخیسم عرفانی و والایش رنج. او سپس با ارجاع به ویلیام جیمز، استیس و روان‌شناسی تجربی دین نشان می‌دهد که مرز میان شهود عرفانی و اختلال روانی همیشه روشن نیست، اما پیچیدگی فکری، توان سازمان‌دهی اجتماعی و تولید متونی مثل تواصین را نمی‌توان به‌سادگی در قالب هذیان فروکاست. در پایان کتاب به مسئله‌ی توقیع منسوب به امام زمان (عج) درباره‌ی حلاج، موضع عالمان شیعه، نسبت عرفان و سیاست و ایده‌ی اکنون‌زدگی می‌پردازد و این پرسش را طرح می‌کند که آیا اساساً چیزی به نام حلاج خالص وجود دارد یا همیشه با حلاجِ خوانده‌شده از پشت عینک‌های مختلف سروکار است.

چرا باید کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست را بشنویم؟

شنیدن این کتاب صوتی برای کسانی که به نام حلاج عادت کرده‌اند اما کمتر به لایه‌های پیچیده‌ی زندگی و اندیشه‌ی او فکر کرده‌اند، فرصتی است برای مواجهه‌ای تازه. در کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست حلاج نه فقط یک عارف شهید، نه فقط یک شورشی سیاسی و نه فقط یک مجنون الهی بلکه صحنه‌ی تلاقی این سه تصویر است. شنونده در طول درس‌گفتارها می‌بیند که چگونه یک شخصیت تاریخی می‌تواند به متن گشوده تبدیل شود و هر دوره، ایدئولوژی و مکتبی او را به رنگ خود درآورد. این کتاب صوتی کمک می‌کند شنونده با مفاهیم کلیدی هرمنوتیک آشنا شود و بفهمد چرا از یک متن واحد مثل قرآن این‌همه تفسیر فقهی، فلسفی، عرفانی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی بیرون آمده است و همین منطق درباره‌ی حلاج هم صادق است.

ضیایی با مثال‌های متنوع از حافظ، مولانا، تفاسیر شیعی و سنی و پژوهش‌های معاصر نشان داده است که هیچ خوانشی بدون پیش‌فرض نیست و هر فهمی بخشی از یک پازل بزرگ‌تر است. این نگاه می‌تواند شیوه‌ی مواجهه‌ی شنونده با متون دینی، ادبی و حتی اخبار روز را تغییر دهد. از سوی دیگر کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست نسبت عرفان و سیاست را در یک نمونه‌ی تاریخی ملموس نشان می‌دهد؛ از اتهام همراهی با قرمطیان و شعارهای سوسیالیستی تا تعبیر سیاسی انا الحق و حساسیت دستگاه خلافت عباسی نسبت به هر ادعای حق.

شنونده در می‌یابد که چگونه مفاهیم عرفانی می‌توانند به زبان قدرت ترجمه شوند و برعکس چگونه قدرت سیاسی می‌کوشد قرائت‌های خاصی از عرفان را برجسته یا سرکوب کند. این آگاهی برای فهم وضعیت امروز و بحث‌های جاری درباره عرفان، دین و سیاست نیز راهگشاست. در نهایت این کتاب صوتی با طرح پرسش‌هایی درباره‌ی مرز تجربه‌ی عرفانی و اختلال روانی، تقدم جان بر عقیده یا برعکس و مسئله‌ی اکنون‌زدگی در خوانش تاریخ شنونده را به تأمل درباره‌ی شیوه‌ی قضاوت‌کردن درباره‌ی گذشته و حال دعوت کرده است. بدون آن‌که نسخه‌ای قطعی تجویز کند، فضایی برای اندیشیدن، سنجش‌گری و بازنگری در تصویرهای آماده از حلاج و از خود فراهم می‌شود.

شنیدن کتاب صوتی عرفان در مسلخ سیاست را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب صوتی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به عرفان اسلامی، تاریخ تصوف و چهره‌هایی مثل حلاج، بایزید، عین‌القضات و مولانا علاقه دارند و می‌خواهند فراتر از روایت‌های یک‌خطی و تقدیس‌آمیز با آن‌ها روبه‌رو شوند. این اثر به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های الهیات، فلسفه، ادبیات فارسی، تاریخ اسلام و مطالعات دینی نیز پیشنهاد می‌شود. شنیدن این کتاب صوتی برای علاقه‌مندان به مباحث نسبت دین و سیاست، تاریخ خلافت عباسی، قرمطیان و الهیات رهایی‌بخش که می‌خواهند ببینند چگونه یک عارف می‌تواند در کانون منازعات سیاسی قرار بگیرد مناسب است.