کتاب ریزش خواص در حکومت امیرمومنان (ع)

کتاب ریزش خواص در حکومت امیرمومنان (ع) نوشته جواد سلیمانی به بررسی عوامل لغزش ۶۶ تن از خواص در حکومت علوی می پردازد

 درباره کتاب ریزش خواص در حکومت امیرمومنان (ع)

تاکنون درباره عوامل انحراف جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اسلام به طور عام، و اسباب تضعیف حکومت امیرمؤمنان به طور خاص، بحث‌های فراوانی صورت گرفته است و محققان ایده‌های ارزشمندی را بیان کرده‌اند؛ در میان اندیشمندان معاصر، رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدّ‌ظلّه‌العالی)، بر این باور است که یکی از ریشه‌های اصلی انحراف‌های پدید آمده در صدر اسلام، به‌ویژه در حکومت امیرمؤمنان انحراف خواص بوده است. ایشان در این ‌باره می‌فرمایند:

خواص دوران او [علی] خواص طرفدار حق؛ یعنی کسانی که حق را می‌شناختند اکثرشان کسانی بودند که دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دادند! نتیجه این شد که امیرمؤمنان بالاجبار سه جنگ به راه انداخت؛ عمر چهار سال و نه ماه حکومت خود را دائماً در این جنگ‌ها گذراند و عاقبت هم به دست یکی از آن آدم‌های خبیث به شهادت رسید.

هدف اصلی این نوشتار، شناساندن و تحلیل دلایل لغزش خواص و چهره‌های خوش سابقه در حکومت حضرت علی است، تا از این رهگذر هم خواص اهل لغزش شناسایی شوند و هم نقش لغزش آن‌ها در تضعیف حکومت آن حضرت تبیین گردد.

منظور از خواص اهل لغزش کسانی هستند که در زمان حکومت علی به نوعی با سیاست‌های آن حضرت هماهنگ نشدند؛ برخی با آن حضرت بیعت نکرده، بعضی در جنگ‌ها آن حضرت را یاری نکردند و گروهی در برابر آن حضرت صف کشیدند و به جنگ با آن حضرت برخاستند؛ شماری نیز پرچم مبارزه فرهنگی و اجتماعی را بر ضد آن حضرت برافراشتند.

از آن‌جا که به نظر می‌رسد معرفی خواص اهل لغزش بر اساس حروف الفبا برای برخی از خوانندگان ملال‌آور باشد، آن‌ها را بر اساس گرایش‌ها و افکار و مواضع سیاسی‌شان نسبت به امیرمؤمنان به چهار دسته تقسیم کرده‌ام: صدارت‌طلبان فتنه‌گر، متحجّران آشوب‌گر، اعتزالیون عافیت‌طلب و اعتزالیون قدرت‌طلب. شماری از خواص که در قالب‌های مذکور نمی‌گنجیدند را بر اساس اوصافی که به آن‌ها نسبت داده شده به عالمان، قاضیان، خطیبان، شاعران و دوستان بی‌وفا تقسیم کرده و دیگران را تحت عنوان عام «سایر خواص متنفّذ» جای داده‌ایم.

در این نوشتار برآنیم تا سوابق درخشان خواص عصر حکومت علی، لغزش‌ها و عوامل لغزش‌های آنان در حکومت علوی را بطور مختصر بکاویم؛ از این‌رو، در حدّ امکان از شرح و بسط فزاینده جزئیات زندگی و عملکرد آن‌ها در دوران قبل از حکومت علی پرهیز شده است؛ هرچند از آن‌جا که برخی از رجال حکومت امیرمؤمنان از پیشینه گسترده‌ای برخوردارند و نقش بسزایی در رخدادها و دگرگونی‌های دوران حکومت علی داشته‌اند، اندکی مفصل‌تر به تحلیل سرگذشت آن‌ها پرداخته‌ایم.

 خواندن کتاب ریزش خواص در حکومت امیرمومنان (ع) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 علاقه‌مندان به تاریخ تحلیلی اسلام مخاطبان این کتاب‌اند.

 بخشی از کتاب ریزش خواص در حکومت امیرمومنان (ع)

مراد از عوام، کسانی است که در مسائل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی از خود نظر نداشته و تابع تحلیل و تصمیم‌گیری خواص‌اند. این گروه بیشتر افراد جامعه را تشکیل داده و در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان آن‌ها را به دو دسته تقسیم کرد:

دسته اول: کسانی که از تحصیلات و اطلاعات سیاسی و اجتماعی بی‌بهره‌اند و در امور سیاسی - اجتماعی اهل نظر نیستند.

دسته دوم: افرادی که اگرچه ممکن است دارای تحصیلات عالیه و اطلاعات سیاسی و آگاهی‌های اجتماعی درخور هم باشند، اما قدرت تجزیه و تحلیل اطلاعات مذکور را نداشته و تحت تأثیر تجزیه و تحلیل دیگران قرار می‌گیرند؛ از این رو، هدایت و یا لغزش آن‌ها تأثیر شایانی در هدایت و یا لغزش جامعه ندارد.

خواص، برخلاف عوام کسانی‌اند که مسائل و مشکلات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه‌شان را درک می‌کنند و توان تجزیه و تحلیل آن‌ها را دارند. آنان غالباً در شناخت جریان‌های سیاسی - اجتماعی از هوشیاری لازم برخوردارند؛ به‌گونه‌ای که در برخی موارد بی‌آن‌که دارای تحصیلات بالایی باشند، مشکلات و آفاتی که جامعه را تهدید می‌کند به موقع تشخیص می‌دهند. هرگاه یک موج فکری- فرهنگی، یا سیاسی - اجتماعی خاصی در جامعه به راه می‌افتد، خواص با اندکی درنگ در خاستگاه، شعار و عملکرد آن جریان، به ماهیت آن و اغراض سردمدارانش پی می‌برند.

این افراد به علت دارایی این قابلیت‌ها، مورد توجه و اقبال عموم مردم، و مرجع تصمیم‌گیری‌های آنان‌اند؛ از این رو، از نفوذ اجتماعی بالایی برخوردارند و با تأثیر بر آرای مردم، در هدایت جامعه نقش بسزایی ایفا می‌کنند.

البته باید توجه داشت که برخی از خواص، در امور سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی صاحب‌نظر نیستند و قابلیت‌های فوق را به صورت همسانی ندارند، ولی با وجود این، به دلیل پیوند با مراکز قدرت و یا جسارت در اظهار نظر و تهور در برخورد با مخالفان، توجه برخی از مردم را به خود جلب می‌کنند و بر موضع‌گیری عده‌ای از عوام تأثیر می‌گذارند.

بنابراین، خواص، نخبگانِ جامعه‌اند که به دلایلی چون قوّه تحلیل مسائل فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، پیوند با مراکز قدرت و یا حضور جسورانه و متهورانه در امور اجتماعی، مرجع عوام و دارای نفوذ و پایگاه اجتماعی می‌گردند. خواص را در همه اقشار می‌توان یافت؛ مانند عالمان دینی، دانشگاهیان، بازاریان، صنعتگران، کارمندان، کشاورزان، صاحبان مشاغل و حرفه‌های خُرد و کلان و حتی افراد بی‌سواد.

با توجه به این تعریف می‌توان گفت نفوذ اجتماعی و تأثیرگذاری در تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی جامعه، مهم‌ترین وجه امتیاز خواص از سایر اقشار جامعه محسوب می‌شود. البته هر یک از خواص به فراخور توانایی‌شان دامنه نفوذشان متفاوت می‌شود. برخی در محدوده یک روستا و بعضی در حیطه یک شهر یا استان نفوذ دارند و شماری یک یا چند کشور و حتّی نسل‌های آینده را متحوّل می‌سازند.