کتاب درنگی در سکوت عرفانی

کتاب درنگی در سکوت عرفانی نوشته قربا ولیئی است. سلوک عرفانی مبتنی بر مجموعه اعمالی است که غایت آن، معرفتِ حق است؛ امّا این معرفت جز از طریق فرونهادن «من» و اندماج و فروپاشی آن در ذات خداوند، ممکن نمی‌شود. عارفان این ذهول نفس را «فنا» می‌نامند و برآنند که تنها در این صورت است که معرفت حق رخ می‌دهد؛ زیرا تنها خداست که خود را می‌شناسد. این کتاب سلوک عرفانی را در آثار ادبی و عرفانی بررسی می‌کند.

درباره کتاب درنگی در سکوت عرفانی

از میان مجموعه اعمالی که در سلوک عرفانی وجود دارد، برخی جایگاهی ویژه دارند و در زبان اهل عرفان به «اصول» معروفند. بسیاری از عارفان خاموشی را از اصول دانسته‌اند؛ زیرا خاموشی در منظر عارفان، در رساندن سالک به معرفت شهودی از طریق فنای در حضرت حق، نقشی بنیادی دارد. 

تأکید بر خاموشی زبان، از عناصر کلیدی در اخلاق عرفانی است. چنان‌که می‌دانیم، در تقسیم‌بندی معروف مراحل عرفان به شریعت، طریقت و حقیقت، دو مرحلهٔ اوّل در واقع بخش عملی سلوک عرفانی را تشکیل می‌دهند. همین بخش است که مشتمل بر اوامر و نواهی یا همان اخلاق عرفانی است.

رویکرد بنیادی این پژوهش، تبیین چیستی و چرایی خاموشی به مثابهٔ مدار و محور اخلاق عرفانی و کشف ارتباط آن با دیگر منازل و مراحل نظام سلوک عرفانی است.

تأکید بر خاموشی در عرفان اسلامی و در متون ادبیات عرفانی، بسامد فراوانی دارد. در متون دینی (قرآن و روایات) نیز تأکید فراوانی بر خاموشی شده است. در ادیان دیگر و در نحله‌های گوناگون عرفانی ملل دیگر نیز بر خاموشی بسیار تأکید شده است.

مسئلهٔ اصلی این تحقیق آن است که انواع خاموشی و دلایل تأکید بر خاموشی را از مطاوی متون عرفانی کشف کند و به این پرسش پاسخ دهد که چرا عارفان به‌رغم تأکید بر خاموشی، خود بسیار سخن گفته‌اند.

در این تحقیق از آثار منثور مهمّ عرفانی (از قبیل کشف‌المحجوب، رسالهٔ قشیریه، مرصادالعباد، مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، مقالات شمس تبریزی و فیه ما فیه) و آثار منظوم (سنایی، عطّار و مولوی) استفاده شده است.

البته برای تبیین دقیق مقولات عرفانی به دیگر آثار منظوم و منثور عرفانی نیز رجوع شده است.

خواندن کتاب درنگی در سکوت عرفانی را به چه کسانی پیشنهاد می کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به ادبیات عرفانی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب درنگی در سکوت عرفانی

متعلَّقِ این نوع از خاموشی، زبان است و خاموشی در این مقام، معنایی جز سخن نگفتن، ندارد. به عبارت دیگر، همان لب فروبستن و اجتناب از تکلّم ظاهری است. در واقع خاموشی زبان، کیفیتی فیزیکی دارد و عبارت است از تولید نکردن اصوات. از آنجا که این نوع خاموشی، محسوس است، تبیین و ادراک آن به سادگی ممکن است.

در متون اخلاقی و عرفانی، بر این نوع از خاموشی فراوان تأکید شده است. در نظام اخلاقی‌دینی، می‌توان ذیل مفهوم «پیکرشناسی گناه» به ذکر گناهانِ محتمل هر یک از اعضای بدن پرداخت. در چنین رویکردی زبان، دروازهٔ ورود به بسیاری از گناهان است. در جوامع روایی، گناهان زبان به تفصیل ذکر شده است. از جمله در باب ۷۸ جلد ۶۸ بحارالانوار ذیل عنوان «السکوت و الکلام و موقعهما و فضل الصمت و ترک ما لا یعنی من الکلام» روایاتی در خصوص خاموشی زبان ذکر شده است. همچنین فیض کاشانی در بخش آفت‌های زبان از کتاب المحجّه‌البیضاء به بیان بیست آفت زبان پرداخته است که هر یک از آنها به احادیث فراوانی مستند شده است.

از آنجا که در فصل تحلیل چرایی تأکید بر خاموشی زبان و ضمیر به تفصیل به این روایات خواهیم پرداخت، در اینجا تنها به ذکر این نکته اکتفا می‌کنیم که خاموشی زبان در سلوک عرفانی در دوگانهٔ مشهور ظاهر و باطن، به ظاهر متعلّق است.

همچنین در تقسیم‌بندی سه‌گانهٔ مراحل سلوک (شریعت، طریقت، حقیقت) جایگاه خاموشی زبان، شریعت است. در واقع برای هرکدام از اعمال و ارکانِ سلوک می‌توان شریعت، طریقت و حقیقتی قائل شد؛ شریعت ظاهر عمل است، طریقت حرکت از ظاهر به باطن و حقیقت، تحقق باطنی عمل است.

همچنین در دیگر تقسیم‌بندی‌های وجودی عرفا از قبیل صورت و معنا یا شهود و غیبت، خاموشی زبان متعلق به صورت و شهود است.