کتاب درنگی در سکوت عرفانی

به تعبیر امام محمد غزالی، قلب دارای دو باب است که «یکی از آن دو رو به سوی عالم ملکوت ـ که عبارت از لوح محفوظ است ـ گشوده می‌باشد و دیگری در جهت حواس پنجگانهٔ ظاهری ـ که چنگ بر عالم شهود دارد ـ قرار گرفته است» و با مسدود شدن مجاری حواس پنجگانه ظاهری است که «طبقات حجاب‌ها و موانع ادراک حق از روی قلب آدمی کنار می‌رود و آبشخورهای علوم و معارف حقانی از درون قلب به فیضان و جوشش می‌افتد.»

بر دو قسم است صمت اگر دانی صمت پیدا و صمت پنهانی هست قسم نخست صمت لسان که ببندی زبان زهم نفسان وان دگر صمت دل بود که حدیث نکند در درونه نفس خبیث هرکه را لب خموش و دل گویاست خفّت و وزر خویش را جویاست گرچه بردش حدیث نفس ز راه کم نویسد بر او فرشته گناه وآن که برعکس این گرفت قرار جز به حکمت نمی‌کند اقرار هرکه را شد زبان و دل خاموش معدن حکمت است و مخزن هوش

می‌شدم؛ زیر سخن می‌ایستادم از غایت مغلوبی. گفتم چه کنم اگر بر منبر سخن بر من چنین غلبه کند؟ من بر منبر نمی‌روم».

سلوک عرفانی مبتنی بر مجموعه اعمالی است که غایت آن، معرفتِ حق است؛ امّا این معرفت جز از طریق فرونهادن «من» و اندماج و فروپاشی آن در ذات خداوند، ممکن نمی‌شود. عارفان این ذهول نفس را «فنا» می‌نامند و برآنند که تنها در این صورت است که معرفت حق رخ می‌دهد؛ زیرا تنها خداست که خود را می‌شناسد.

راند این سان هزار نکتهٔ ژرف که نه صوتش به کار بود نه حرف گفتم ای خواجهٔ سخن‌پرداز در سخن کوت حرف و کو آواز؟ گفت کاین رنگ‌ها ز بهر شماست حرف و آواز رسم شهر شماست حرف و صوت از ولایت جهلند هر دو در صدر علم نااهلند

چنانک شیخ عبدالله انصاری- رحمة‌الله علیه- فرمود: تجلّی حق ناگاه آید اما بر دل آگاه آید... (و) نه هرکه بدوید گور گرفت، اما گور آن گرفت که بدوید.»

عزیزالدین نسفی در این باب می‌گوید: «هروقت که ملائکه سماوی سخنی به دل آدمیان القاء کنند، آن القاء اگر در بیداری باشد، نامش الهام است؛ اگر در خواب باشد، نامش خواب راست است و هروقت که ملائکه سماوی از آسمان به زمین آیند و مصور شوند و بر انبیاء ظاهر شوند و سخن خدای را به انبیاء رسانند، نامش وحی است.»

مصطفی گفته‌ست «جمعی از ملک می‌فرود آیند هر روز از فلک گرد می‌گردند بر روی زمین تا کجا بینند جمعی اهل دین کز خدای خویش می‌گویند باز صف زنند آن قوم گرد اهل راز خویشتن را وقف آن منزل کنند زان سخن مقصود خود حاصل کنند»

«اگر روح تو را آن طهارت حاصل نشده است که از حق شنوی بی‌واسطه، از محقّق شنو به واسطه که روح او قابل شده است و در باطن وی چیز دیگر نروید جز خاطر حق و جز کلام حق... اکنون تا در عالم جسمی، به ضرورت حرف و صوت شرط باشد؛ لاجرم محقّق بباید تا ازو بشنوی».