کتاب فرهنگ ایرانی پیش از اسلام

درباره کتاب فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی

یکی از دوره‌های بااهمیت تاریخ ایران دوره فترت یعنی سقوط شاهنشاهی ساسانی تا پیدایش فرمان‌روائی‌های مستقل ایرانی در قرن سوم و چهارم است. در این دوره ملت ایران یکی از مهمترین تحولات خود را گذرانده و از فکر و اندیشه ایرانی آثار بس گرانبهایی در تمدن اسلام به‌جا مانده است. ولی با وجود این در تاریخ سیاسی و ادبی ایران کمتر به این دوره توجه شده زیرا در این دوره ایران در قلمرو فرمان‌روائی اسلام بوده و تاریخ اسلام هم بیشتر از لحاظ مسایل مربوط به عرب تألیف شده است.

آخرین روزهای دولت ساسانی به وضعی شگفت‌آور به پایان رسید، و سقوط این دولت با آغاز دوره جدیدی در شرق مقارن شد؛ در فاصله‌ای دور از مرزهای غربی ایران جنبشی دینی به نام اسلام ظاهر شده و انقلابی در آن‌سوی جهان پدید آورده بود. دولت ساسانی که دوران ضعف و ناتوانی را می‌گذرانید در برابر حمله اعراب و مسلمانان تاب مقاومت نیاورد، و پس از تلاش و کوششی بی‌ثمر پرچم استقلال ایران بالاخره سرنگون گردید.  دست روزگار صفحه‌ای از تاریخ این ملت کهن را ورق زد، صفحه‌ای که پایان آن برای مردم فرزانه درس عبرت بود. فصلی از تاریخ شرق به پایان رسیده بود و اینک فصل دیگری در حال آغاز شدن بود...کشور ایران که خود مرکز بزرگترین دولت مشرق بود اکنون جزء دولت دیگری می‌شد که به دولت عرب یا اسلام معروف خواهد شد. گمان می‌رفت پس از آن‌که بساط فرمانروایی ایرانیان برچیده شد و اساس تمدن و فرهنگ ملی ایشان نیز با زوال دولت ساسانی و انتشار اسلام متزلزل گشت قوم ایرانی برای مدتی طولانی از صحنه سیاست شرق برکنار شود، لیکن به زودی معلوم شد که ایرانیان هنوز شایستگی خود را از دست نداده و قادرند که در دنیای جدید نیز جایگاهی درخور لیاقت خویش بدست آورند.

. سرزمین‌های پهناوری به دست مسلمانان فتح شد.اگر تسخیر آن سرزمین‌ها تنها با جنگ و جهاد میسر بود نگاهداری و اداره آنها عقل و تدبیر لازم داشت، فکرهای پخته و مردان آزموده می‌خواست. خود اعراب که نخستین مجاهدان اسلام به شمار می‌رفتند مردمی صحرانشین، از رموز مملکت‌داری و سیاست بی‌اطلاع، و از دانش و فرهنگی که متناسب با راه بردن چنان دولت عظیمی باشد بی‌بهره بودند. در میان ملت‌های اسلامی برای این کار قومی شایسته‌تر از ایرانیان که قرن‌ها بر بخش عمده همین سرزمین‌ها فرمان رانده علم و تجربه آموخته بودند یافت نمی‌شد، و این برای ایشان بهترین فرصت بود تا استعداد خود را به کار اندازند و در راه پیشرفت جامعه اسلامی که خود یکی از بزرگترین ارکان آن به شمار می‌رفتند به کار و کوشش بپردازند، خردمندان ایرانی هم این مطلب را به خوبی دریافته بودند و این فرصت را از دست ندادند، از یکسو به اداره امور خلافت و راه بردن کارهای دولت پرداختند، و از سوی دیگر به نشر دانش و فرهنگ برخاسته زمینه را برای نهضت فرهنگی اسلام آماده ساختند.

جامعه تازه‌ای که به‌وجود آمده بود با تمام اختلاف‌های نژادی و عقلی که بین اعضاء آن احساس می‌شد باز در قرن‌های نخست اسلام از نوعی وحدت برخوردار بود که بنیاد آن بر وحدت اندیشه و اعتقاد گذارده شده بود. همه آن توده‌های مختلف به یک چیز گرویده و همه یک مقصد و مقصود را دنبال می‌کردند، و چون رابطه استوار آنها قرآن بود از این‌روی زبان قرآن هم تنها زبانی گردید که ملت‌های مختلف اسلامی آن را به‌عنوان رابط بین خود به کار می‌بردند، مطالب خود را به‌وسیله آن بیان می‌کردند و آثار فکر و قریحه خود را با آن در دسترس افراد این جامعه بزرگ می‌گذاشتند. و این امر سبب شد که زبان عربی، با آن‌که پیش از اسلام نه از حیث مفردات و نه از حیث تعابیر و اصطلاحات چندان وسعتی نداشت، در مدت کمی با سرعتی بی‌مانند روی به پیشرفت نهاد، و دیری نگذشت که تنها زبان علمی و ادبی شرق اسلامی گردید، و چندین قرن این‌امتیاز را نگه داشت و هنوز هم یکی از زبان‌های بزرگ مشرق به شمار می‌رود.

به شهادت تاریخ و به شهادت آثار علمی عربی که امروز در دست است یکی از بزرگترین ملت‌هایی که در تمام دوره‌های اسلامی به تقویت و نشر ادبیات عرب و همچنین به وارد کردن علوم و آداب در زبان عربی پرداخت ایرانیان بودند.

دکتر محمد محمدی ملایری در این کتاب فرهنگ ایرانی و تاثیثر آن را در گسترش و شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی و ادبیات عربی بررسی کرده است. تاثیر آثار فرهنگی ایران بر اعراب. سیستم و تشکیللات اداری ایرانی بر دستگاه اداری اعراب، نقش دیران ایرانی و به دنبال ان نهضت های علمی و ادبی‌ای که ایران عصر عباسی برای گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی ایجاد کردند، دانشگاه‌هایی که ایرانیان تاسیس کردند و نقشی که در گسترش حکمت و عرفان ایرانی- اسلامی داشتند، در این کتاب موشکافانه بررسی شده‌ است. دکتر ملایری نمونه‌هایی هم از آثار ادبی و فرهنگی ایرانیان را در این زمینه نام برده و کاویده است.

 کتاب فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی اثری ارزشمند و فاخر برای آگاهی یافتن از پیشینه‌ای درخشان است که باید دوباره به آن بازگشت و احیایش نمود. 

خواندن کتاب فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 پژوهشگران حوزه فرهنگ و تمدن ایرانی- اسلامی، تاریخ و ایران‌شناسی را به خوانمدن این کتاب دعوت می‌کنیم

 درباره محمد محمدی ملایری

دکتر محمد محمدی ملایری در سال ۱۲۹۰ به دنیا آمد. او مورخ، ادیب و استاد دانشگاه‌های تهران، دولتی لبنان و دانشگاه آمریکایی بیروت بود. ملایری تحصیلات عالی خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران گذراند و سپس با بورس دولتی برای تحصیل به دانشگاه امریکایی بیروت رفت. او پس از اتمام تحصیلات تا سال ۱۳۴۶ در همان دانشگاه تدریس کرد و پس از آن به تهران آمد و تا زمان بازنشستگی‌اش رئيس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران بود. دکتر ملایری در زمینه تاریخ و فرهنگ ایرانی و اسلامی پژوهش‌ها و مقالات بی‌شماری منتشر کرده است که مجموعه شش جلدی تاریخ و فرهنگ ایران مهم‌ترین آنها است.

 بخشی از کتاب فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی

وزرگفر مدار دولت ساسانی و وزیراعظم خلافت عباسی

یکی از منصب‌هایی که درعصر خلفای عباسی برای نخستین بار در اسلام به‌وجود آمد منصب وزارت است. پیدایش این منصب نتیجه بسط و توسعه امر دیوان‌ها و پیشرفت کار آنها بوده است.

در دوره عباسی هم مانند دوره‌های گذشته برای هر رشته از کارهای خلافت دیوانی مخصوص وجود داشت و هر دیوانی را رئیسی بود که او را کاتب آن دیوان می‌خواندند. در خلافت اسلامی تا پیش از عباسیان هنوز توسعه امور دولت و کار دیوان‌ها به آن اندازه نرسیده بود که سازمان دیگری بر آن افزوده شود، ولی در دوره عباسی پیشرفت کار دیوان‌ها و تراکم امور آنها باعث گردید تا خلفا منصب دیگری برای اشراف بر امور دیوان‌ها و اداره امور تمام آنها به‌وجود آورند، و آن منصب وزارت بود که باید آن را معادل نخست‌وزیری امروز دانست.

کریستن سن منصب «وزیراعظم» خلفا را تقلید مستقیمی از منصب «وزرگفرمدار» ساسانیان می‌داند و آن‌چه را که مؤلفین اسلامی درباره مقام و منصب «وزیراعظم» اسلامی نوشته‌اند عمومآ در حق «وزرگفر مدار» عهد ساسانی صحیح و معتبر می‌شمارد. چنان که ماوردی نوشته وزیر اعظم از حیث قدرت با شخص خلیفه برابر بوده و اقتدار او تنها از سه جهت محدود می‌شده: نخست آن‌که وزیراعظم حق تعیین نماینه یا جانشین خود را نداشته، دوم آن‌که کناره‌گیری وزیراعظم از کار می‌بایستی با اجازه خلیفه باشد نه با صلاح‌دید مردم زیرا او به نام خلیفه فرمانروائی می‌کرده نه به نام مردم، سوم آن‌که وزیراعظم بدون اجازه مخصوص نمی‌توانسته کسی را که خلیفه بر امری گمارده معزول کند و یا تغییر مأموریت دهد. کریستن سن از این سه امر دومی را از آثار دوره خلافت که اساس آن بر زمینه‌های دموکراسی گذاشته شده بود می‌داند؛ و بنا به گفته این دانشمند، از این امر گذشته روابط خلفا با وزیراعظم عینآ همان ارتباط شاهنشاه ساسانی با وزرگفر مدار بوده است.