کتاب بودن یا نبودن

کتاب بودن یا نبودن نوشته علیرضا کوشک جلالی، نمایش‌نامه‌ای است که بر اساس فیلمی به همین نام ساخته‌ی ارنست لوبیچ نوشته شده و نشر قطره آن را منتشر کرده است. این اثر گروهی از بازیگران تئاتر در ورشو را در مرکز ماجرا قرار می‌دهد؛ جایی که صحنه‌ی نمایش کم‌کم به میدان رویارویی با اشغال، ترس و فریب تبدیل می‌شود. متن از دل موقعیتی پرتنش، طنزی تند و موقعیت‌هایی چندپهلو بیرون می‌کشد و نشان می‌دهد که بازی‌کردن گاهی فقط اجرای نقش نیست، بلکه راهی برای بقاست. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بودن یا نبودن

کتاب بودن یا نبودن نوشته‌ی علیرضا کوشک جلالی، نمایش‌نامه‌ای است که از یک موقعیت آشنا و حتی شوخ‌طبعانه شروع می‌شود، اما خیلی زود آن را به فضایی پراضطراب و چندلایه می‌برد. ماجرا در ورشو و در میان اعضای یک گروه تئاتری شکل می‌گیرد؛ گروهی که هم با حسادت‌ها، رقابت‌ها و دلخوری‌های معمول زندگی هنری دست‌وپنجه نرم می‌کنند و هم ناگهان در دل اشغال و سرکوب قرار می‌گیرند. متن از همان ابتدا مرز میان صحنه و واقعیت را سست می‌کند. بازیگران مدام در حال ایفای نقش‌اند، اما این نقش‌ها فقط به اجرای تئاتر محدود نمی‌ماند و کم‌کم به بخشی از زندگی روزمره و حتی وسیله‌ای برای مقابله با خطر بدل می‌شود.

علیرضا کوشک جلالی علاوه‌بر پیش‌بردن یک داستان پرتحرک، بر ایده‌ی نمایش در دل نمایش تکیه دارد. شخصیت‌هایی مثل ژوزف، ماریا، دوواژ و دیگر اعضای گروه، هر کدام هم وجه نمایشی دارند و هم در موقعیت‌های بحرانی چهره‌ی دیگری از خود نشان می‌دهند. متن از شوخی، هجو و بداهه‌پردازی استفاده می‌کند تا خشونت و پوچی قدرت را عریان‌تر نشان دهد. در این نمایش‌نامه، جمله‌ی مشهور «بودن یا نبودن» فقط یک ارجاع ادبی نیست؛ به‌تدریج به رمزی عاطفی، سیاسی و حتی حیاتی تبدیل می‌شود.

کتاب بودن یا نبودن از نظر فضاسازی هم بر تضادها بنا شده است: خنده در کنار وحشت، خودشیفتگی بازیگران در کنار شجاعت ناخواسته‌ی آن‌ها و دکور تئاتر در کنار واقعیت خشن بیرون از صحنه. نتیجه متنی است که هم به سازوکار بازیگری فکر می‌کند و هم به این پرسش که هنر در زمانه‌ی فشار و استبداد چه کاری از دستش برمی‌آید. نمایش‌نامه با شخصیت‌های پررفت‌وآمد، صحنه‌های کوتاه و تغییر مداوم موقعیت‌ها پیش می‌رود و حس اجرای زنده را در خود نگه می‌دارد.

خلاصه نمایشنامه بودن یا نبودن

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

داستان بودن یا نبودن با گروهی بازیگر در تئاتر پولسکی ورشو آغاز می‌شود که مشغول تمرین نمایشی هجوآمیز درباره‌ی هیتلر هستند، اما با شروع جنگ و اشغال لهستان، زندگی و کارشان از هم می‌پاشد. در مرکز ماجرا ژوزف و ماریا تورا قرار دارند؛ زوجی بازیگر که درگیر حسادت، سوءتفاهم و رابطه‌ای پنهان با یک خلبان جوان می‌شوند. خیلی زود این ماجرای شخصی به مسئله‌ای بزرگ‌تر گره می‌خورد: حفظ جان اعضای مقاومت و مقابله با جاسوسان گشتاپو. از این‌جا به بعد، بازیگران ناچار می‌شوند از همان چیزی که بلدند استفاده کنند؛ نقش‌بازی‌کردن. صحنه، گریم، دیالوگ و بداهه‌گویی به ابزار بقا و مقاومت تبدیل می‌شود.

چرا باید کتاب بودن یا نبودن را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب بودن یا نبودن را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نشان می‌دهد تئاتر و بازیگری در موقعیت بحرانی چگونه از سرگرمی فراتر می‌روند و به ابزار بقا تبدیل می‌شوند.
• متن، طنز و هراس را در کنار هم می‌گذارد و از دل این تضاد، تصویری روشن از پوچی قدرت و استبداد می‌سازد.
• خواننده با شخصیتی جمعی روبه‌رو می‌شود؛ گروهی بازیگر که هر کدام در بحران، لایه‌ای تازه از خود آشکار می‌کنند.
• نمایش‌نامه برای کسانی که به رابطه‌ی میان صحنه و واقعیت علاقه دارند، نمونه‌ای پرجزئیات و زنده فراهم می‌کند.
• اثر فقط بر درگیری سیاسی تکیه ندارد و همزمان حسادت، عشق، رقابت و ترس را هم وارد ماجرا می‌کند.
• ریتم تند صحنه‌ها و جابه‌جایی مداوم موقعیت‌ها، متن را برای دنبال‌کردن و تصور اجرایی آن جذاب‌تر می‌کند.

خواندن کتاب بودن یا نبودن را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب بودن یا نبودن به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نمایش‌نامه‌هایی که در آن‌ها صحنه‌ی تئاتر بخشی از خود ماجرا می‌شود.
• خوانندگانی که به داستان‌های جنگ، اشغال و مقاومت با چاشنی طنز علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند تقابل هنر و قدرت را در قالب شخصیت‌ها و موقعیت‌های نمایشی دنبال کنند.
• علاقه‌مندان به متن‌هایی که بر سوءتفاهم، تغییر هویت و نقش‌بازی‌کردن استوارند.
• دانشجویان و پیگیران تئاتر که می‌خواهند با یک نمایش‌نامه‌ی ایرانیِ اقتباسی در حوزه‌ی ادبیات نمایشی آشنا شوند.

درباره علیرضا کوشک جلالی

علیرضا کوشک جلالی (متولد ۱۳۳۷)، نویسنده، نمایش‌نامه‌نویس، مترجم و کارگردان تئاتر و عضو کانون کارگردانان ایران و آلمان است. او از سال ۱۹۸۶ فعالیت حرفه‌ای خود را در حوزه‌ی هنرهای نمایشی در آلمان آغاز کرد و ده‌ها اثر نمایشی را در هر دو کشور روی صحنه برد. چهار نمایش‌نامه‌ی او توسط انتشارات تئاتر مونیخ در آلمان به چاپ رسیده است.

از آثار تألیفی او می‌توان به نمایش‌نامه‌های «همزاد»، «با کاروان سوخته»، «هابیل و قابیل» و ترجمه‌ی آثاری چون «خدای کشتار» از یاسمینا رضا، «پوزه‌چرمی» از هلموت کراوزه، «ژوزف و ماریا» از پیتر تورینی و «پستچی» از آنتونیو اسکارمتا اشاره کرد. جلالی همچنین کارگردانی نمایش‌هایی نظیر «مسخ»، «بازرس»، «سیستم گرون‌هلم» و «موسیو ابراهیم و گل‌های قرآن» را بر عهده داشته است؛ اثر اخیر در سال ۱۳۸۶ از سوی انجمن منتقدان خانه‌ی تئاتر ایران به عنوان بهترین اجرای سال برگزیده شد.

بخشی از کتاب بودن یا نبودن

«ماریا: (در حال خواندن روزنامه) یعنی جنگ داره شروع می‌شه؟
ژوزف: (در لباس کلاسیک هملت وارد می‌شود و آه می‌کشد. خودش را روی مبل می‌اندازد.) تماشاچیان امروز چقدر سرد و بی‌روح‌ان!
ماریا: با صحنه‌های من که حال می‌کردن.
ژوزف: اوه. اوه، می‌دونم، امروز افتضاح بودم. یه‌کم با من مهربون باش. هروقت دعوا می‌کنیم، من رو صحنه گند می‌زنم.
ماریا: (روزنامه را کنار می‌گذارد.) مزخرف نگو، من صحنهٔ تو رو با پولونیوس از لای پرده دیدم. تو هیچ‌وقت بهتر از این نبودی.
ژوزف: تمام هفته خودم رو شکنجه کردم. من به‌خاطر اون آگهی احساس وحشتناکی داشتم. من حتی رفتم پیش دوواژ و بهش گفتم که دفعهٔ بعد حتماً اسم تو باید اول بیاد.
ماریا: اوه عزیزم، چرا این کار رو کردی؟ البته این نشونهٔ عشق و محبت توئه، اما دیگه برام اهمیتی نداره...
ژوزف: ما هم چون دقیقاً می‌دونستیم برات اهمیتی نداره، اون آگهی رو عوض نکردیم... بازهم گل؟!
ماریا: بله. چقدر هم قشنگ‌ان، درسته؟
آنا با یک کلاه‌گیس وارد می‌شود. شروع می‌کند کلاه‌گیس را بر سر ماریا مرتب کردن.
ژوزف: گل‌ها ازطرف کی اومده؟
ماریا: نمی‌دونم عزیزم، هیچ کارتی توش نبود.
ژوزف: بازهم بدون کارت. سه شب پشت‌سرهم. اون کیه؟ حتماً یه گل‌فروشی به ارث برده. سه شب پشت‌سرهم! حتی شکسپیر هم نمی‌تونست هملت رو سه شب پشت هم تحمل کنه.
ماریا: اما اگه تو نقش هملت رو صد بار بازی کنی، شکسپیر هر صد شب رو به دیدن نمایش می‌آد!»