کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب

کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب نوشته خالد عیسی زاده، پژوهشی است درباره‌ی این پرسش که حاکم اسلامی تا کجا اختیار دارد و این اختیار در فقه اهل‌سنت و امامیه چگونه تعریف شده است. نویسنده با بررسی مفاهیم حکم، حاکمیت، امامت، خلافت و ولایت، سراغ مبانی نظری و اختلاف‌نظرهای مهم در باب مشروعیت، قلمرو قدرت و نسبت حکومت با شریعت رفته است. انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب

کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب نوشته‌ی خالد عیسی زاده به یکی از بحث‌های مرکزی اندیشه‌ی سیاسی و فقهی اسلام می‌پردازد: اینکه حاکم اسلامی چه جایگاهی دارد، مشروعیت او از کجا می‌آید و دامنه‌ی اختیارش در اداره‌ی جامعه تا چه اندازه است. کتاب از همان آغاز نشان می‌دهد که مسئله فقط تعریف یک منصب سیاسی نیست، بلکه به مجموعه‌ای از مفاهیم پیوسته مانند حکم، حکومت، امامت، خلافت، ولایت، شورا، قانونگذاری، قضا، حدود، بیت‌المال و سیاست داخلی و خارجی مربوط می‌شود. نویسنده بحث را بر پایه‌ی مقایسه‌ی دیدگاه‌های فقه اهل‌سنت و فقه امامیه پیش می‌برد و می‌کوشد نقاط اشتراک و محل اختلاف را روشن کند.

کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب در سه فصل اصلی تنظیم شده است. فصل اول به کلیات و مبانی نظری اختصاص دارد و از معنای لغوی و قرآنی ماده‌ی حکم آغاز می‌کند، سپس به تعریف حکم شرعی، حاکم و حکومت می‌رسد و در ادامه مسئله‌ی حق حاکمیت، ضرورت وجود حکومت، مشروعیت امامت و نسبت شورا و دموکراسی را طرح می‌کند. فصل دوم بر دیدگاه اهل‌سنت متمرکز است و موضوعاتی مانند اختیارات حاکم در شئون دینی، امور حسبیه، قضا، نصب و عزل وزیران و والیان، توزیع اموال عمومی، زکات، خمس، فیء، غنائم و سیاست‌گذاری را بررسی می‌کند. 

فصل سوم کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب به فقه امامیه می‌پردازد و در آن از امامت، ولایت، ولایت فقیه، ادله‌ی عقلی و نقلی، گونه‌های مختلف برداشت از ولایت فقیه، اختیارات ولی‌فقیه در قضا، افتاء، اجرای حدود، امور حسبیه، تصرف در نفوس و اموال، زعامت سیاسی و قلمرو مکانی اختیارات سخن گفته شده است.

کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب اثر خالد عیسی زاده فقط به نقل دیدگاه‌ها بسنده نمی‌کند و از خلال فصل‌بندی و انتخاب موضوعاتش نشان می‌دهد که بحث حاکمیت در فقه اسلامی، هم به مبانی کلامی و تفسیری وابسته است و هم به مسائل اجرایی حکومت. به‌ همین دلیل، متن هم سراغ آیات و روایات می‌رود و هم آرای فقیهان و متفکران را کنار هم می‌گذارد. اثر حاضر تصویری نسبتاً گسترده از این مسئله است که در سنت‌های مختلف فقهی، حاکم چه وظایفی دارد، چه محدودیت‌هایی پیش روی اوست و در چه حوزه‌هایی اختیار تصمیم‌گیری پیدا می‌کند.

خلاصه کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب

کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب با طرح این مسئله آغاز می‌شود که در اسلام، قانونگذاری اصیل از آن خداست و حاکم در چارچوب شریعت عمل می‌کند، سپس نویسنده با مرور آیات، روایات و تعریف‌های فقهی، مفهوم حکم، حاکم، حکومت و امامت را توضیح می‌دهد و ضرورت وجود حکومت را از منظر قرآن، حدیث، عقل و اجماع بررسی می‌کند.
در ادامه، کتاب به‌صورت تطبیقی سراغ دو حوزه‌ی اصلی می‌رود: فقه اهل‌سنت و فقه امامیه. در بخش اهل‌سنت، اختیارات حاکم در قضا، امور دینی، اداره‌ی مالی و سیاست عمومی بررسی می‌شود. در بخش امامیه نیز بحث ولایت، ولایت فقیه و دامنه‌ی اختیارات حاکم در اداره‌ی جامعه، اجرای احکام، نظارت و زعامت سیاسی مطرح می‌شود. محور اصلی کتاب روشن‌کردن مرز میان اختیار، مشروعیت و مسئولیت حاکم است.

چرا باید کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مفاهیم پایه‌ای مانند حکم، حاکم، حکومت، امامت و ولایت را در کنار هم توضیح می‌دهد و نسبت آن‌ها را روشن می‌کند.
• این اثر امکان مقایسه‌ی دیدگاه فقه اهل‌سنت و امامیه را درباره‌ی قلمرو اختیارات حاکم فراهم می‌کند.
• خواننده با موضوعاتی مانند قضا، حدود، تعزیرات، بیت‌المال، زکات، نصب کارگزاران و سیاست‌گذاری حکومتی در چارچوب فقهی آشنا می‌شود.
• این کتاب نشان می‌دهد که بحث حاکمیت فقط سیاسی نیست و به تفسیر آیات، روایات و مبانی کلامی نیز پیوند دارد.
• مطالعه‌ی این اثر برای فهم اختلاف‌نظرها در باب مشروعیت حکومت، شورا، خلافت و ولایت فقیه سودمند است.
• فصل‌بندی کتاب کمک می‌کند مسیر بحث از مبانی نظری تا مصادیق اجرایی اختیارات حاکم دنبال شود.

خواندن کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب حدود اختیار حاکم در فقه مذاهب به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان فقه و مبانی حقوق اسلامی که می‌خواهند با بحث حاکمیت در مذاهب اسلامی دقیق‌تر آشنا شوند.
• پژوهشگران حقوق عمومی و علوم سیاسی که به پیوند فقه و حکومت علاقه دارند.
• طلاب و مدرسانی که درباره‌ی امامت، خلافت، ولایت و مشروعیت حکومت مطالعه می‌کنند.
• خوانندگانی که می‌خواهند تفاوت دیدگاه اهل‌سنت و امامیه را در باب اختیارات حاکم بشناسند.
• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی سیاسی اسلام که به مباحثی مانند شورا، قانونگذاری، قضا و اداره‌ی جامعه توجه دارند.