کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب نوشته‌ی حسن شمس‌آبادی روایتی مفصل و گفت‌وگومحور از زندگی فکری، علمی و فرهنگی محمدعلی آذرشب است؛ شخصیتی که نام او با ادبیات عربی، اندیشه‌ی وحدت و تقریب مذاهب اسلامی و پیوند ایران و جهان عرب گره خورده است. در این کتاب، مصاحبه‌گر با تکیه‌بر گفت‌وگوهای طولانی و جزئی‌نگر، مسیر زندگی آذرشب را از کودکی در کربلا و ریشه‌های خانوادگی بوشهری و لاری او تا سال‌های تحصیل، تدریس، فعالیت‌های تقریبی و همراهی فکری با رهبری دنبال کرده است. ساختار اثر فصل‌بندی روشن و موضوع‌محور دارد و هر فصل بر یک برهه‌ی مهم از زندگی و یک لایه از هویت علمی و تقریبی آذرشب تمرکز کرده است؛ از سال‌های شکل‌گیری شخصیت در عراق و مواجهه با جریان‌های فکری چپ و ناسیونالیستی تا مهاجرت به ایران، ورود به دانشگاه تهران، حضور در نهادهای تقریبی و تجربه‌ی رایزنی فرهنگی در کشورهای مختلف. انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی آن را منتشر کرده است و این کتاب دومین عنوان از مجموعه‌ای است که به معرفی چهره‌های تأثیرگذار در حوزه‌ی تقریب می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب با تمرکز بر زندگی محمدعلی آذرشب، در قالب یک روایت مصاحبه‌محور، زندگی شخصی و مسیر علمی او را در بستری از تحولات فکری و سیاسی عراق و ایران دنبال کرده است. حسن شمس‌آبادی در این کتاب از خلال پرسش‌های جزئی و پی‌درپی، به سراغ ریشه‌های خانوادگی آذرشب، مهاجرت اجداد او از بوشهر و لار به کربلا، فضای اجتماعی محله‌های ایرانی‌نشین کربلا و تجربه‌ی کودکی در خانواده‌ای کم‌بضاعت اما کتاب‌خوان رفته است. فصل اول با عنوان «ایام کودکی و تحصیل» به تولد در کربلا، تحصیل در مکتب‌خانه‌های سنتی (شیخ)، ورود به دبستان و دبیرستان، علاقه‌ی زودهنگام به مطالعه، تجربه‌ی کار در قهوه‌خانه‌ی پدر و شکل‌گیری عادت کتاب‌خوانی روزانه در کتابخانه‌ی عمومی کربلا می‌پردازد. در همین فصل، جزئیات جذابی از فضای محله‌ی باب‌الطاق، حضور پررنگ ایرانیان در کربلا، خاطرات اخراج ایرانیان از عراق و تأثیر این رویدادها بر زندگی خانوادگی آذرشب روایت شده است. کتاب ادیب تقریب در فصل‌های بعدی، زندگی آذرشب را در پیوند با جریان‌های فکری و سیاسی عراق و سپس ایران دنبال کرده است. فصل دوم با عنوان «شکل‌گیری فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی در عراق» به گسترش کمونیسم، نقش فتوای سید محسن حکیم، ظهور حزب الدعوه و حضور فعال آذرشب در فضای فکری ضدکمونیستی می‌پردازد. فصل سوم «مهاجرت به ایران و آغاز فصلی نو در تحصیلات و فعالیت‌های علمی» است و از خدمت سربازی، استخدام در آموزش‌وپرورش، ورود به دانشگاه تهران و شکل‌گیری هویت دانشگاهی او سخن گفته است. فصل چهارم «مسیر تقریب مذاهب اسلامی: فرصت‌ها و چالش‌ها» به تجربه‌های میدانی آذرشب در کنفرانس‌ها و سفرهای تقریبی به کشورهایی مانند مصر، اردن، یمن، عربستان، کویت و الجزایر، تأسیس مجلات و مراکز پژوهشی و پیگیری ایده‌ی «وحدت تمدنی جهان اسلام» اختصاص دارد. فصل پنجم «از مسئولیت‌های تقریبی تا همراهی با رهبری» به دوره‌ی رایزنی فرهنگی در سودان و سوریه، ارتباط فکری با رهبری و نقش زبان عربی در این ارتباط پرداخته است. فصل ششم نیز با عنوان «ساز و کار گفتگوهای تقریبی: توصیه‌هایی مبتنی بر تجربه» جمع‌بندی نظری و تجربی آذرشب درباره‌ی گفت‌وگوهای بین‌مذهبی، عوامل موفقیت و شکست آن، تفاوت فضای داخل و خارج ایران و نقش زبان عربی در این میدان است. در پایان، سخن پایانی، رهنمودهایی برای علاقمندان حوزه‌ی تقریب و کتابنامه آمده است.

خلاصه کتاب ادیب تقریب

کتاب ادیب تقریب بر محور یک دغدغه‌ی اصلی بنا شده است: فهم این‌که چگونه یک نوجوان ایرانی‌تبار متولد کربلا، در میان فقر اقتصادی، کار در قهوه‌خانه، تحصیل در مدارس عربی و مواجهه با موج کمونیسم و ناسیونالیسم عربی، به چهره‌ای شناخته‌شده در عرصه‌ی تقریب مذاهب و پیوند فرهنگی ایران و جهان عرب تبدیل شده است. روایت کتاب از کودکی آغاز می‌شود؛ جایی که آذرشب از سال ۱۳۲۶ در محله‌ی باب‌الطاق کربلا، در خانواده‌ای مهاجر و کم‌درآمد رشد می‌کند. پدری کاسب و کتاب‌خوان، مادری باسواد، خانه‌ای بدون برق تا سال‌های دبستان و تجربه‌ی تحصیل در «شیخ»‌های سنتی حرم حضرت عباس، نخستین لایه‌های این زندگی را می‌سازد. هم‌زمان، کار در قهوه‌خانه‌ی پدر و تشویق مادر به «نان‌آور بودن» با شوق شدید به مطالعه و بلعیدن کتاب‌های کتابخانه‌ی مدرسه و مکتبة کربلاالعامه در هم تنیده شده است. در ادامه، کتاب به سال‌های دبیرستان و دانشگاه در عراق می‌رسد؛ جایی که آذرشب در دبیرستان «متوسطه الکربلا» رشته‌ی علمی را انتخاب می‌کند، با جریان غالب چپ و کمونیستی در کلاس‌ها درگیر می‌شود و در کنار دروس رسمی، به خواندن آثاری چون مقدمه‌ی ابن‌خلدون، ترجمه‌ی عربی راه طی شده، بخش‌هایی از المیزان و نشریه‌ی الاخاء روی می‌آورد. سپس ورود او به دانشکده‌ی فنی بغداد، تغییر اجباری رشته از معماری به راه و ساختمان به‌دلیل تنگنای مالی و نهایتاً تعلیق تحصیل به‌بهانه‌ی نداشتن شناسنامه‌ی عراقی و حضور در استقبال از ضریح حضرت عباس، نقطه‌ی عطفی در زندگی او می‌شود. از این‌جا، مسیر به‌سوی دانشکده‌ی اصول‌الدین و مجموعه‌ی آموزشی علامه عسکری در بغداد باز می‌شود؛ جایی که آذرشب هم‌زمان معلم دبستان و دبیرستان امام جواد است و دانشجوی رشته‌ی زبان عربی و علوم قرآنی. او در این محیط با اساتیدی چون سید محمدباقر حکیم، محمدمهدی آصفی، حسین‌علی محفوظ و دیگران درس می‌خواند، در سمینارهای هفتگی، نشریه‌ی رسالة الاسلام، سفرهای دانشجویی و منبرهای تاسوعا و عاشورا فعال است و رساله‌ای درباره‌ی «حرکت تاریخ از دیدگاه قرآن کریم» می‌نویسد. در فصل‌های بعدی، کتاب نشان داده است که چگونه این تجربه‌ی فکری و تشکیلاتی در عراق، پس از مهاجرت آذرشب به ایران، در قالب تدریس در دانشگاه تهران، همکاری با نهادهای تقریبی، تأسیس مجلات و مراکز پژوهشی مانند مرکز فرهنگی مطالعات ایران و عرب و حضور در کنفرانس‌های وحدت اسلامی ادامه پیدا می‌کند. آذرشب در روایت خود دو دغدغه‌ی محوری را پی‌گیری کرده است: علت عقب‌ماندگی مسلمانان و چرایی تفرقه و گسست میان آنان. پاسخ او به این دو سؤال در سراسر کتاب در قالب تأکید بر «تقریب قومی، مذهبی و تمدنی»، نقش ادبیات و زبان عربی در ایجاد تفاهم، ضرورت تاریخ‌نگاری تقریب و پیوند تقریب با پروژه‌ی نوسازی تمدن اسلامی بازتاب یافته است. فصل پایانی کتاب نیز جمع‌بندی تجربه‌های او در گفت‌وگوهای بین‌مذهبی، تحلیل موانع و فرصت‌ها، تفاوت میدان داخلی و بین‌المللی و توصیه‌هایی به نسل جدید پژوهشگران و فعالان تقریب است.

چرا باید کتاب ادیب تقریب را بخوانیم؟

کتاب ادیب تقریب چند لایه‌ی خواندنی را هم‌زمان در خود جمع کرده است. از یک‌سو یک روایت زندگی است؛ اما نه صرفاً به‌معنای ثبت خاطرات شخصی، بلکه بازخوانی یک زیست‌جهان: محله‌های ایرانی‌نشین کربلا، مکتب‌خانه‌های سنتی، مدارس عربی، کتابخانه‌های عمومی، فضای پرتنش میان جریان‌های مذهبی و کمونیستی، و سپس دانشکده‌ی اصول‌الدین به‌عنوان یک تجربه‌ی آموزشی متفاوت که میان حوزه و دانشگاه پل زده است. این لایه برای کسانی که به تاریخ اجتماعی عراق، حضور ایرانیان در شهرهای مقدس و شکل‌گیری نسل جدیدی از روحانیان و روشنفکران دینی علاقه دارند، تصویر زنده و جزئی‌نگری ارائه کرده است. از سوی دیگر، کتاب ادیب تقریب یک پرونده‌ی فکری درباره‌ی «تقریب» است؛ تقریب نه فقط به‌معنای گفت‌وگوی شیعه و سنی، بلکه در سه سطح قومی، مذهبی و تمدنی. در خلال روایت، خواننده با این ایده روبه‌رو می‌شود که چگونه می‌توان از ادبیات و زبان عربی برای ایجاد پل‌های معرفتی و عاطفی میان ایران و جوامع عربی استفاده کرد، چگونه تاریخ‌نگاری تقریب (تحلیل مجلاتی مانند رساله الاسلام و رساله التقریب، تدوین خاطرات رجال تقریب و ترجمه‌ی اسناد) بخشی از کار فکری وحدت است و چگونه می‌توان تقریب را در ذیل پروژه‌ی «وحدت تمدنی جهان اسلام» فهمید. فصل ششم کتاب که به سازوکار گفت‌وگوهای بین‌مذهبی اختصاص دارد، برای کسانی که درگیر طراحی نشست‌ها، گفت‌وگوها و پروژه‌های مشترک میان مذاهب و ادیان هستند، مجموعه‌ای از تجربه‌های میدانی، هشدارها و پیشنهادها ارائه کرده است؛ از تفاوت فضای داخل و خارج ایران تا نقش زبان، رسانه و نهادسازی. در کنار این‌ها، حضور چهره‌هایی مانند علامه عسکری، سید محسن حکیم، محمدباقر صدر، محمدمهدی آصفی و دیگران در متن، کتاب را به منبعی غنی برای شناخت شبکه‌ی فکری و نهادی تقریب در جهان اسلام تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به پژوهشگران و دانشجویان حوزه‌ی مطالعات اسلامی، تاریخ معاصر عراق، اندیشه‌ی وحدت و تقریب مذاهب اسلامی پیشنهاد می‌شود. به طلاب و استادان علاقه‌مند به پیوند حوزه و دانشگاه و تجربه‌ی دانشکده‌ی اصول‌الدین در بغداد پیشنهاد می‌شود. به فعالان فرهنگی، رایزنان، مترجمان و کسانی که در حوزه‌ی ارتباطات ایران و جهان عرب کار می‌کنند پیشنهاد می‌شود. به علاقه‌مندان زندگی‌نامه‌های فکری و سرگذشت چهره‌های اثرگذار در عرصه‌ی گفت‌وگوی بین‌مذهبی و وحدت اسلامی نیز پیشنهاد می‌شود.