کتاب المیزان

کتاب المیزان: پیمانی برای زمین نوشته‌ی ابراهیم اوزدمیر اثری است که به همت انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی و با ترجمه‌ی مسعود شاورانی منتشر شده است. این کتاب بر پایه‌ی متنی جمعی شکل گرفته که در قالب «پیمان» یا «سند» میان طیفی از اندیشمندان و نهادهای اسلامی و زیست‌محیطی تدوین شده و اکنون در قالب یک کتاب الکترونیکی در دسترس قرار گرفته است. متن بر پیوند میان ایمان اسلامی، اخلاق، عدالت و وضعیت بحرانی زمین تمرکز دارد و تلاش کرده است از دل آیات قرآن، سنت نبوی و میراث فکری مسلمانان، چارچوبی برای مواجهه‌ی مسئولانه با بحران‌های زیست‌بومی امروز ارائه کند. در فصل‌های مختلف، هم تصویر دقیقی از تخریب محیط‌زیست، تغییرات اقلیمی و ازبین‌رفتن تنوع زیستی ترسیم شده و هم مفاهیم محوری‌ای مانند توحید، رحمت، میزان، خلافت انسان در زمین و عدالت زیست‌بومی بازخوانی شده است. ساختار کتاب از مقدمه‌ی ناشر و توضیح درباره‌ی پروژه‌ی «المیزان» آغاز می‌شود و سپس در فصل‌های پی‌درپی، از توصیف وضعیت زمین تا تبیین اصول اخلاقی و شریعت‌محور مراقبت از زمین پیش می‌رود. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب المیزان

کتاب المیزان: پیمانی برای زمین با تمرکز بر بحران زیست‌بومی معاصر، از همان آغاز با «سخن ناشر» جایگاه خود را در چارچوب مأموریت دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی تعریف کرده است؛ نهادی که بر تقریب مذاهب و گفت‌وگوی درون‌اسلامی تأکید کرده و این‌بار مسئله‌ی محیط‌زیست و صلح را در پیوند با هم قرار داده است. در این بخش توضیح داده شده که چگونه جنگ‌ها، درگیری‌های مذهبی و سیاسی، و بی‌عدالتی زیست‌محیطی به تخریب منابع طبیعی و تشدید بحران‌های اقلیمی منجر می‌شوند و چرا بدون صلح پایدار، برنامه‌ریزی برای حفظ محیط‌زیست ممکن نیست. سپس روند شکل‌گیری ابتکار «المیزان: پیمانی برای زمین» شرح داده شده است؛ ابتکاری که با مشارکت برنامه‌ی زیست‌بوم سازمان ملل، سازمان‌های آموزشی و پژوهشی جهان اسلام و ائتلاف «ایمان برای زمین» شکل گرفته و پیش‌نویس آن با صدها نهاد اسلامی و بین‌المللی به اشتراک گذاشته شده است. در ادامه‌ی همین بخش، به دسترسی آزاد متن اصلی، شیوه‌ی ارجاع به منابع عربی، رویکرد ترجمه‌ی آیات قرآن و وجود واژه‌نامه‌ی اصطلاحات کلیدی عربی اشاره شده است. کتاب المیزان: پیمانی برای زمین در بدنه‌ی اصلی خود از چند فصل تشکیل شده که هرکدام زاویه‌ای از نسبت ایمان اسلامی و وضعیت زمین را روشن کرده‌اند. فصل اول با عنوان «ارزیابی وضعیت زمین» با حمد و ستایش خداوند و یادآوری این نکته آغاز می‌شود که همه‌ی آفرینش نشانه‌ی قدرت و رحمت الهی است و هر مخلوقی حقی بر انسان دارد. سپس زیرعنوان‌هایی مانند «میراث انسانی: آنچه دستان ما به وجود آورده است»، «تغییرات آب و هوایی جهانی»، «ازدست‌دادن تنوع زیستی» و «عدالت زیست‌بومی و اجتماعی» تصویری فشرده اما پرجزئیات از تخریب گسترده‌ی زمین، آلودگی هوا و آب، گرمایش جهانی، نابرابری اقتصادی و رنج گروه‌های آسیب‌پذیر ارائه کرده‌اند. در همین فصل به مفاهیمی مانند «آنتروپوسن»، تمرکز ثروت، ناکامی نشست‌های اقلیمی، و پیوند ازبین‌رفتن تنوع فرهنگی و تنوع زیستی پرداخته شده است. فصل دوم با عنوان «نشانه‌های خدا در آسمان‌ها و زمین» به هستی‌شناسی و الهیات طبیعی در قرآن می‌پردازد و در کتاب المیزان: پیمانی برای زمین نشان داده شده که چگونه مفاهیمی مانند توحید، ربوبیت، آیات الهی در طبیعت، ارزش ذاتی آفرینش، میزان و قسط، و مفهوم امت برای جوامع غیرانسانی (حیوانات و دیگر موجودات زنده) می‌توانند مبنای یک نگاه اخلاقی تازه به محیط‌زیست باشند. در این فصل، آیات متعددی درباره‌ی آفرینش، رحمت الهی، تسلیم موجودات، فساد در زمین و امانت انسان نقل و تفسیر شده و مفاهیمی مانند فطرت، مسخر بودن موجودات، و خطر «تغییر آفرینش خدا» توضیح داده شده است. فصل سوم با عنوان «اخلاق بوم‌شناختی و روح اسلام» وارد بحث مستقیم اخلاقی می‌شود و از «اخلاق توحید» آغاز می‌کند؛ این فصل نشان می‌دهد که اگر خدا پروردگار همه‌ی موجودات است، نمی‌توان رفاه گروهی محدود (یک ملت، یک طبقه، یک نسل یا فقط انسان‌ها) را هدف نهایی قرار داد و دیگران را نادیده گرفت. در ادامه‌ی کتاب، فصل‌های دیگری مانند «به آرامی روی زمین گام نهید»، «برابری: انصاف و عدالت در به‌اشتراک‌گذاری منابع زندگی»، «اصول و شیوه‌های مراقبت از زمین» و بخش‌هایی درباره‌ی شریعت، حلال و طیب بودن غذا، حفاظت از منابع، سیاست‌های اخلاقی مبتنی بر شریعت و امر به معروف و نهی از منکر آمده که در متن حاضر عناوین آن‌ها فهرست شده و محتوای آن‌ها در ادامه‌ی کتاب بسط یافته است.

خلاصه کتاب المیزان

کتاب المیزان: پیمانی برای زمین از یک مقدمه‌ی الهیاتی و اخلاقی آغاز می‌کند و به‌تدریج به پیشنهاد یک چارچوب عملی برای زیست‌کردن در تعادل با زمین می‌رسد. متن با یادآوری این نکته شروع شده که همه‌ی آفرینش نشانه‌ی شکوه خداوند است و هیچ مخلوقی بی‌هدف و بی‌فایده آفریده نشده است؛ هر موجودی حقی بر انسان دارد و این حق در احترام، دلسوزی و مراقبت تجلی پیدا می‌کند. سپس نویسنده در بخش «میراث انسانی» نشان داده است که چگونه دنیای امروز به‌طرزی خطرناک ناپایدار شده: آلودگی ناشی از سموم و سوخت‌های فسیلی، فرسایش خاک، انباشت پلاستیک در اقیانوس‌ها، ذوب یخچال‌های قطبی، خشکسالی‌ها، سیلاب‌ها و آتش‌سوزی‌های گسترده، و هم‌زمان جنگ‌ها و درگیری‌هایی که بیشترین فشار را بر فقرا، آوارگان، کودکان، سالمندان و اقلیت‌ها وارد می‌کنند. در ادامه، مفهوم «دهکده‌ی جهانی» و وابستگی متقابل کشورها توضیح داده شده و پاندمی کرونا به‌عنوان نمونه‌ای از این درهم‌تنیدگی یاد شده است. متن سپس به تاریخ زمین و انقراض‌های جمعی گذشته اشاره می‌کند تا نشان دهد انسان در مقیاس عمر سیاره، مهمانی بسیار تازه‌وارد است اما اکنون خود به نیرویی زمین‌ساختی تبدیل شده که عصر «آنتروپوسن» را رقم زده است. در بخش «تغییرات آب و هوایی جهانی» توضیح داده شده که چگونه انقلاب صنعتی و استخراج گسترده‌ی سوخت‌های فسیلی چرخه‌ی کربن را برهم زده و دی‌اکسیدکربن اضافی گرما را در جو به دام انداخته است. نویسنده ضمن اشاره به توافق پاریس، نشست‌های اقلیمی و صندوق خسارت و زیان، بر این نکته تأکید کرده که تمرکز بر تنظیم انتشار گازها بدون حذف تدریجی تولید سوخت‌های فسیلی کافی نیست و کشورهای فقیر و جزیره‌ای با وجود سهم اندک در تولید گازهای گلخانه‌ای، بیشترین آسیب را می‌بینند. بخش «ازدست‌دادن تنوع زیستی» نشان می‌دهد که چگونه نابودی زیستگاه‌ها، گونه‌ها را به‌سوی انقراض همگانی ششم سوق می‌دهد و چرا بدون تنوع زیستی، هوایی که تنفس می‌شود، آبی که نوشیده می‌شود و غذایی که تولید می‌شود در معرض تهدید قرار می‌گیرد. در اینجا به ناکامی تحقق اهداف تنوع زیستی آیچی و سپس تصویب چهارچوب جهانی جدید تنوع زیستی اشاره شده و هدف‌هایی مانند حفاظت از ۳۰ درصد خشکی‌ها و دریاها تا سال ۲۰۳۰ و به‌رسمیت‌شناختن حقوق جوامع بومی توضیح داده شده است. در بخش «عدالت زیست‌بومی و اجتماعی» کتاب نشان می‌دهد که چگونه اولویت‌دادن به رشد اقتصادی و مصرف‌گرایی، هم به تخریب زمین و هم به تعمیق نابرابری‌ها منجر شده است. پیوند میان نابودی تنوع فرهنگی و تنوع زیستی، نقش استعمار و تک‌فرهنگی مسلط، و هشدارهای مکرر دانشمندان درباره‌ی برخورد انسان و جهان طبیعت در این قسمت برجسته شده است. سپس متن به دو ریشه‌ی عمیق بحران اشاره می‌کند: نگاه ابزاری به طبیعت و دگرگونی ماهیت پول به نمادی بدون پشتوانه که منطق رشد بی‌پایان را تغذیه می‌کند. در ادامه، مفهوم «فساد فی‌الارض» در قرآن با مصادیقی مانند آلودگی، گرمایش جهانی، تخریب زیستگاه‌ها، گونه‌های مهاجم، دستکاری ژنتیکی و افزایش جمعیت سیری‌ناپذیر انسان پیوند داده شده و این پرسش طرح شده که چگونه انسانِ خلیفه‌ی خدا بر زمین، خود به آغازگر انقراض جمعی تازه‌ای تبدیل شده است. بخش «امیدواریم که بمانیم» بر این آیه تکیه می‌کند که هنوز امکان بازگشت و اصلاح مسیر وجود دارد و سپس چهار محور را برای این بازگشت برمی‌شمارد: بازشناسی قداست زمین، تبیین رابطه‌ی خدا و آفرینش و انسان، روشن‌کردن آموزه‌های اخلاقی اسلام درباره‌ی زمین، و بازاندیشی در اقتصاد و عدالت. فصل دوم با تمرکز بر توحید، ربوبیت و آیات الهی در طبیعت، ارزش ذاتی هر مخلوق را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که همه‌ی موجودات در تسبیح خداوند شریک‌اند و جوامع حیوانی نیز «امت»‌هایی مانند انسان‌اند. مفاهیمی مانند میزان، قسط، فطرت، مسخر بودن موجودات، امانت، خلافت و فساد در زمین در این فصل به‌هم پیوند می‌خورند تا تصویری از «تعادل کیهانی» ارائه شود که انسان موظف است آن را پاس بدارد. در پایان، کتاب بر این نکته تأکید کرده است که خلافت انسان امتیاز صرف نیست بلکه مسئولیتی سنگین و امانتی است که آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها از پذیرش آن سر باز زدند؛ انسان تنها زمانی خلیفه‌ی واقعی است که افق مراقبت خود را به همه‌ی موجودات و نسل‌های آینده گسترش دهد و «به آرامی روی زمین گام نهد».

چرا باید کتاب المیزان را بخوانیم؟

کتاب المیزان: پیمانی برای زمین از دل متن قرآن و سنت اسلامی، تصویری منسجم از بحران زیست‌بومی امروز و ریشه‌های اخلاقی و معنوی آن ارائه کرده است. این اثر وضعیت زمین، تغییرات اقلیمی، نابودی تنوع زیستی و نابرابری‌های اقتصادی را فقط به‌عنوان مسئله‌های فنی یا سیاسی طرح نکرده بلکه آن‌ها را با مفاهیمی مانند توحید، رحمت، میزان، قسط، فطرت، امانت و خلافت پیوند داده است. خواننده در این کتاب با این ایده روبه‌رو می‌شود که خدمت به خداوندِ «پروردگار همه‌ی موجودات» بدون توجه به سرنوشت دیگر مخلوقات و زیست‌بوم‌ها ممکن نیست و هر موجودی، صرف‌نظر از فایده‌ی مستقیم برای انسان، دارای ارزش ذاتی است. از سوی دیگر، متن نشان داده است که چگونه مفاهیم قرآنی مانند «فساد فی‌الارض»، «تغییر آفرینش خدا» و «به ارث بردن زمین توسط نیکوکاران» می‌توانند برای فهم و نقد الگوهای کنونی اقتصاد، مصرف‌گرایی و سیاست‌های اقلیمی به کار گرفته شوند. در بخش‌های مختلف، نمونه‌های عینی از توافق‌های بین‌المللی، گزارش‌های علمی و تجربه‌ی جوامع آسیب‌پذیر با زبان دینی و اخلاقی درهم تنیده شده و به این ترتیب پلی میان دانش زیست‌محیطی معاصر و میراث فکری اسلام ساخته شده است. این کتاب برای کسانی که به‌دنبال فهمی عمیق‌تر از نسبت ایمان، عدالت و محیط‌زیست هستند، امکان می‌دهد بحران کنونی را نه فقط به‌عنوان تهدید، بلکه به‌عنوان فرصتی برای بازخوانی مسئولیت انسان بر زمین و بازتعریف سبک زندگی و توسعه ببیند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب المیزان: پیمانی برای زمین به دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌های الهیات، مطالعات اسلامی، محیط‌زیست و صلح پیشنهاد می‌شود. همچنین به فعالان زیست‌محیطی، کنشگران اجتماعی، سیاست‌گذاران و روحانیانی که به‌دنبال صورت‌بندی دینی و اخلاقی برای مسائل اقلیمی و عدالت زیست‌بومی هستند توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه‌ی نسبت ایمان اسلامی با توسعه، عدالت، مصرف‌گرایی و آینده‌ی زمین را دارند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.