کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) به کوشش عباس برومند اعلم و با ویراستاری زینب علاءالدینی تدوین شده است و دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی آن را منتشر کرده است. این کتاب در یک جلد نسبتاً مفصل، مجموعه‌ای آموزشی و پژوهشی درباره مفهوم تقریب، مبانی قرآنی و عقلی وحدت، تاریخ همگرایی و واگرایی در جهان اسلام و موانع و راهکارهای امروزین وحدت امت اسلامی ارائه می‌دهد. متن کتاب حاصل کار یک کارگروه علمی از دانش‌آموختگان دانشگاه مذاهب اسلامی است که ابتدا در قالب دو جلد با عنوان فرهنگ تقریب تدوین شده بود و پس از سال‌ها تدریس در محیط دانشگاه، تلخیص و بازنگری شده و اکنون در قالبی تازه و منسجم عرضه شده است. ساختار اثر با برنامه‌ی درسی مقطع کارشناسی دانشگاه هماهنگ شده و چهار درس «مبانی فرهنگ تقریب مذاهب اسلامی»، «آشنایی با طلایه‌داران تقریب»، «تاریخ همگرایی و واگرایی مذاهب اسلامی» و «موانع و راهکارهای تقریب مذاهب اسلامی» را پوشش می‌دهد. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که این کتاب بر پایه آیات قرآن، سیره و سنت نبوی، سیره معصومان و تجربه تاریخی عالمان شیعه و اهل سنت تنظیم شده تا تصویری نسبتاً جامع از ریشه‌های نظری و تاریخی وحدت و تقریب ارائه کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) اثری است که عباس برومند اعلم با همکاری جمعی از پژوهشگران دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی تدوین کرده است و به‌نوعی متن درسی بازنگری‌شده برای آموزش فرهنگ تقریب در این دانشگاه به‌شمار می‌آید. در بخش نخست این کتاب چهار گفتار به مبانی نظری و مفهومی اختصاص یافته است: تعریف مفاهیم کلیدی مانند دین، مذهب، فرقه، اختلاف، فرهنگ تقریب، امت اسلامی، دارالاسلام و بیداری اسلامی؛ مبانی تقریب در قرآن کریم؛ مبانی تقریب در سیره و سنت نبوی؛ و مبانی عقلی تقریب. در این بخش، نویسنده ابتدا شبکه‌ی مفهومی بحث را روشن می‌کند، سپس با استناد به آیات متعدد، میان اختلاف طبیعی و مطلوب با اختلاف نامطلوب و برآمده از تعصب و هواهای نفسانی تفکیک می‌گذارد و نشان می‌دهد که چگونه قرآن، وحدت امت را در کنار توحید برجسته کرده است. در گفتار سیره نبوی، رفتار پیامبر در نفی نژادپرستی، برقراری اخوت، پرهیز از تکفیر و آموزش «ادب اختلاف» به‌عنوان الگوی عملی فرهنگ تقریب تحلیل شده است و در گفتار مبانی عقلی، مفاهیمی مانند عقلانیت دینی، اعتدال‌گرایی، جدال احسن و مصلحت عمومی جامعه اسلامی به‌عنوان پشتوانه‌های عقلی وحدت بررسی شده است. کتاب تقریب مذاهب اسلامی در بخش‌های بعدی از مبانی نظری فاصله می‌گیرد و به تاریخ و سپس به وضعیت و چالش‌های معاصر می‌پردازد. بخش دوم به «تاریخ همگرایی و واگرایی مذاهب اسلامی» اختصاص دارد و در گفتارهایی جداگانه دوره‌های مختلف را از عصر خلفای راشدین، اموی و عباسی تا درگیری صفوی ـ عثمانی و طرح نادری مرور می‌کند. سپس جنبش اتحاد اسلام و نقش چهره‌هایی مانند سید جمال‌الدین اسدآبادی، محمد عبده، عبدالرحمان کواکبی، محمد رشید رضا و حسن البنا بررسی شده است. بخش سوم کتاب تقریب مذاهب اسلامی به «پیشگامان جریان تقریب» در جهان اهل سنت و تشیع می‌پردازد؛ از علمای الازهر مانند مصطفی مراغی، عبدالمجید سلیم، محمود شلتوت و محمد غزالی تا متفکران شبه‌قاره مانند اقبال لاهوری و مودودی، و در سوی شیعی، شخصیت‌هایی چون سید عبدالحسین شرف‌الدین، امام موسی صدر، محمدحسین آل کاشف‌الغطاء، سید محمدتقی حکیم، سید محمدباقر صدر، آیت‌الله بروجردی، علامه قمی و امام خمینی معرفی و اندیشه‌ها و ابتکارهای تقریبی آنان مرور شده است. در بخش چهارم، موانع فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی تقریب و نیز راهکارهای تقریب در سطح عالمان، نخبگان، افکار عمومی و دولت‌ها دسته‌بندی شده است؛ از عواملی مانند قوم‌گرایی، جهل، احساس حقارت، رقابت‌های سیاسی و نفوذ استعمار تا مسائلی چون تکفیرگرایی، سوءتفاهم‌های کلامی و فقهی و توقف مراودات علمی. در پایان، راهکارهایی مانند گفت‌وگو، اجتهاد، اعتدال‌گرایی، مطالعات تطبیقی، اخلاق علمی و تقویت روابط میان کشورهای اسلامی به‌عنوان مسیرهای عملی تقویت فرهنگ تقریب طرح شده است.

خلاصه کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) از سطح شعار وحدت عبور کرده و آن را به‌عنوان یک مسئله هویتی و تمدنی در جهان اسلام صورت‌بندی کرده است. نویسنده در گام نخست، با تعریف دقیق مفاهیمی مانند دین، مذهب، فرقه و امت اسلامی نشان می‌دهد که اختلاف، امری گریزناپذیر و حتی در بسیاری موارد طبیعی و مطلوب است؛ اختلاف در طبایع و استعدادهای بشری، در ماهیت جهان هستی و در سطح فهم و تفسیر نصوص دینی، بخشی از سنت الهی و زمینه‌ساز تنوع و پویایی است. در مقابل، اختلافی که برآمده از تعصب، جهل، خودخواهی، قوم‌گرایی و دنیاطلبی است، در قرآن به‌شدت نکوهش شده و عامل فروپاشی امت‌ها دانسته شده است. پیام محوری کتاب این است که تقریب مذاهب اسلامی نه حذف اختلاف‌های علمی و فقهی، بلکه مدیریت آن‌ها در چارچوب امت واحده و بر محور مشترکات قطعی مانند توحید، نبوت، معاد و حرمت جان و مال مسلمانان است. در ادامه، کتاب تقریب مذاهب اسلامی با تکیه بر آیات متعدد، قرآن را نخستین منادی وحدت معرفی کرده است؛ آیاتی که امت اسلامی را «امت واحده» می‌خوانند، به اعتصام به حبل‌الله فرمان می‌دهند، اصلاح ذات‌البین را واجب می‌شمارند و از تفرقه پس از آمدن بینات نهی می‌کنند. سپس سیره پیامبر به‌عنوان الگوی عینی تقریب بازخوانی شده است: عقد اخوت میان مهاجر و انصار، نفی نژادپرستی، پرهیز از تکفیر، آموزش ادب اختلاف و ایجاد حساسیت مشترک دینی، نمونه‌هایی از این سیره‌اند. در بخش تاریخی، کتاب نشان داده است که چگونه همگرایی و واگرایی در دوره‌های مختلف سیاسی و جغرافیایی جهان اسلام درهم تنیده بوده و چگونه جنبش اتحاد اسلام و سپس جریان‌های تقریبی در الازهر، شبه‌قاره، جبل عامل، نجف و قم، هرکدام کوشیده‌اند در برابر موج‌های استعمار، استبداد و تفرقه، دوباره بر امت واحده تأکید کنند. در بخش پایانی، نویسنده با فهرست‌کردن موانع فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی تقریب، به‌دنبال آن است که نشان دهد چرا با وجود مبانی روشن قرآنی و سیره نبوی، هنوز واگرایی در جهان اسلام پررنگ است و چه اقداماتی در سطح عالمان، نهادهای مدنی و دولت‌ها می‌تواند فرهنگ تقریب را از سطح گفتمان به سطح رفتار جمعی و سیاست‌گذاری منتقل کند.

چرا باید کتاب تقریب مذاهب اسلامی را بخوانیم؟

خواندن کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) فرصتی است برای آشنایی منظم و مستند با یکی از مهم‌ترین بحث‌های فکری و اجتماعی جهان اسلام، یعنی نسبت اختلاف و وحدت. این کتاب به‌جای بسنده‌کردن به توصیه‌های کلی، ابتدا مفاهیم را دقیق تعریف کرده و سپس با استناد گسترده به قرآن، سیره نبوی و تجربه تاریخی، مرز میان اختلاف طبیعی و اختلاف ویرانگر را روشن کرده است. در این اثر، وحدت اسلامی به‌عنوان یک تکلیف دینی و یک ضرورت عقلانی و تمدنی تبیین شده و نشان داده شده است که تقریب، به‌معنای انکار هویت‌های مذهبی یا ذوب‌کردن مذاهب در یکدیگر نیست، بلکه ناظر به هم‌افزایی بر محور مشترکات و معذور دانستن یکدیگر در موارد اختلافی است. این کتاب همچنین برای کسانی که به دنبال درک ریشه‌های تاریخی وضعیت کنونی جهان اسلام هستند، تصویری نسبتاً گسترده از فرازونشیب‌های همگرایی و واگرایی ارائه کرده است؛ از درگیری‌های صفوی ـ عثمانی تا طرح نادری، از جنبش اتحاد اسلام تا فعالیت‌های دارالتقریب و نقش شخصیت‌هایی مانند سید جمال‌الدین، محمد عبده، شرف‌الدین، امام موسی صدر، بروجردی و دیگران. در بخش موانع و راهکارها، خواننده با فهرستی تحلیلی از عوامل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی تفرقه و نیز پیشنهادهایی برای گفت‌وگو، اجتهاد، اعتدال‌گرایی، اخلاق علمی و تقویت روابط میان جوامع و دولت‌های اسلامی روبه‌رو می‌شود. ترکیب مباحث نظری، تحلیل تاریخی و پیشنهادهای کاربردی، این اثر را به منبعی مناسب برای فهم عمیق‌تر فرهنگ تقریب و طراحی برنامه‌های آموزشی و فرهنگی در این حوزه تبدیل کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های الهیات، فقه و حقوق، مطالعات اسلامی و علوم سیاسی پیشنهاد می‌شود که به موضوع وحدت و اختلاف در جهان اسلام علاقه‌مند هستند. همچنین به طلاب حوزه‌های علمیه، فعالان فرهنگی و رسانه‌ای در حوزه گفت‌وگوی مذاهب، و مدیران و کارشناسان نهادهای دینی و بین‌المللی که با جوامع متنوع مسلمان سروکار دارند توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه شناخت بیداری اسلامی، امت واحده و ریشه‌های تاریخی و فکری تفرقه و تقریب را دارند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.