کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) به کوشش عباس برومند اعلم و ویراسته زینب علاء الدینی توسط انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی منتشر شده است. این کتاب در یک جلد نسبتاً مفصل، مجموعه‌ای آموزشی و پژوهشی درباره‌ی مفهوم تقریب، مبانی قرآنی و عقلی وحدت، تاریخ هم‌گرایی و واگرایی در جهان اسلام و موانع و راهکارهای امروزین وحدت امت اسلامی ارائه می‌دهد. این کتاب حاصل کار یک کارگروه علمی از دانش‌آموختگان دانشگاه مذاهب اسلامی است که ابتدا در قالب دو جلد با عنوان فرهنگ تقریب تدوین شده بود و پس از سال‌ها تدریس در محیط دانشگاه، تلخیص و بازنگری شده و اکنون در قالبی تازه و منسجم عرضه شده است. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که این کتاب بر پایه‌ی آیات قرآن، سیره و سنت نبوی، سیره‌ی معصومان و تجربه‌ی تاریخی عالمان شیعه و اهل سنت تنظیم شده تا تصویری نسبتاً جامع از ریشه‌های نظری و تاریخی وحدت و تقریب ارائه کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی (مبانی، تاریخ و فرهنگ) اثری پژوهشی و آموزشی است که عباس برومند اعلم با همکاری جمعی از پژوهشگران دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی آن را تدوین کرده است. این کتاب در اصل به‌عنوان یک متن درسی بازنگری‌شده برای آموزش فرهنگ تقریب طراحی شده و تلاش دارد نگاه نظری، تاریخی و کاربردی به مسئله‌ی وحدت میان مذاهب اسلامی ارائه دهد. 

در بخش مبانی، کتاب ابتدا به سراغ مفاهیم بنیادین می‌رود و واژگانی مانند دین، مذهب، فرقه، اختلاف، امت اسلامی و فرهنگ تقریب را روشن می‌کند، سپس با اتکا به آیات قرآن و سیره‌ی پیامبر اسلام، نشان می‌دهد که اختلاف اگر در چارچوب عقلانیت و اخلاق دینی باشد، نه‌تنها تهدید نیست بلکه بخشی طبیعی از تنوع انسانی است. در همین بخش، بر نقش عقل، اعتدال، گفت‌وگو و پرهیز از تعصب به‌عنوان پایه‌های نظری تقریب تأکید می‌شود.

در ادامه، کتاب تقریب مذاهب اسلامی اثر عباس برومند اعلم، از سطح نظری فراتر می‌رود و وارد بُعد تاریخی می‌شود، جایی که روندهای هم‌گرایی و واگرایی در تاریخ اسلام بررسی می‌شوند. از دوره‌های اولیه تا دوران صفوی و عثمانی و سپس جنبش‌های فکری اتحاد اسلامی، تلاش می‌شود تصویری از فرازوفرود روابط میان مذاهب ارائه شود؛ همچنین نقش اندیشمندانی از جهان اهل سنت و تشیع که در مسیر تقریب گام برداشته‌اند، به‌عنوان بخشی مهم از تجربه‌ی تاریخی جهان اسلام مورد توجه قرار می‌گیرد.

در بخش پایانی نیز کتاب به چالش‌های معاصر می‌پردازد، عواملی مانند قوم‌گرایی، تکفیر، سوءتفاهم‌های مذهبی و تأثیر سیاست بر اختلافات دینی تحلیل می‌شوند. در کنار این موانع، راهکارهایی مانند گفت‌وگو، مطالعات تطبیقی، تقویت اخلاق علمی و همکاری میان نخبگان و دولت‌های اسلامی به‌عنوان مسیرهای عملی تقریب پیشنهاد می‌شود. در مجموع، کتاب تلاش دارد هم یک چارچوب نظری ارائه دهد و هم نقشه‌ای عملی برای کاهش تنش‌های مذهبی و تقویت هم‌گرایی در جهان اسلام ترسیم کند.

خلاصه کتاب تقریب مذاهب اسلامی

کتاب تقریب مذاهب اسلامی از سطح شعار وحدت عبور کرده و آن را به‌عنوان یک مسئله‌ی هویتی و تمدنی در جهان اسلام صورت‌بندی کرده است. نویسنده در گام نخست، با تعریف دقیق مفاهیمی مانند دین، مذهب، فرقه و امت اسلامی نشان می‌دهد که اختلاف، امری گریزناپذیر و حتی در بسیاری موارد طبیعی و مطلوب است، اختلاف در طبایع و استعدادهای بشری، در ماهیت جهان هستی و در سطح فهم و تفسیر نصوص دینی، بخشی از سنت الهی و زمینه‌ساز تنوع و پویایی است. در مقابل، اختلافی که برآمده از تعصب، جهل، خودخواهی، قوم‌گرایی و دنیاطلبی است، در قرآن به‌شدت نکوهش شده و عامل فروپاشی امت‌ها دانسته شده است.

پیام محوری کتاب این است که تقریب مذاهب اسلامی نه حذف اختلاف‌های علمی و فقهی، بلکه مدیریت آن‌ها در چارچوب امت واحده و بر محور مشترکات قطعی مانند توحید، نبوت، معاد و حرمت جان و مال مسلمانان است. در ادامه، کتاب تقریب مذاهب اسلامی باتکیه‌بر آیات متعدد، قرآن را نخستین منادی وحدت معرفی کرده است، آیاتی که امت اسلامی را امت واحده می‌خوانند، به اعتصام به حبل‌الله فرمان می‌دهند، اصلاح ذات‌البین را واجب می‌شمارند و از تفرقه پس از آمدن بینات نهی می‌کنند، سپس سیره‌ی پیامبر به‌عنوان الگوی عینی تقریب بازخوانی شده است: عقد اخوت میان مهاجر و انصار، نفی نژادپرستی، پرهیز از تکفیر، آموزش ادب اختلاف و ایجاد حساسیت مشترک دینی، نمونه‌هایی از این سیره‌اند.

در بخش تاریخی، کتاب نشان داده است که چگونه هم‌گرایی و واگرایی در دوره‌های مختلف سیاسی و جغرافیایی جهان اسلام درهم تنیده بوده و چگونه جنبش اتحاد اسلام و سپس جریان‌های تقریبی در الازهر، شبه‌قاره، جبل عامل، نجف و قم، هرکدام کوشیده‌اند در برابر موج‌های استعمار، استبداد و تفرقه، دوباره بر امت واحده تأکید کنند. در بخش پایانی، نویسنده با فهرست‌کردن موانع فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی تقریب، به‌دنبال آن است که نشان دهد چرا باوجود مبانی روشن قرآنی و سیره‌ی نبوی، هنوز واگرایی در جهان اسلام پررنگ است و چه اقداماتی در سطح عالمان، نهادهای مدنی و دولت‌ها می‌تواند فرهنگ تقریب را از سطح گفتمان به سطح رفتار جمعی و سیاست‌گذاری منتقل کند.

چرا باید کتاب تقریب مذاهب اسلامی را بخوانیم؟

خواندن کتاب تقریب مذاهب اسلامی فرصتی است برای آشنایی منظم و مستند با یکی از مهم‌ترین بحث‌های فکری و اجتماعی جهان اسلام، یعنی نسبت اختلاف و وحدت. این کتاب ابتدا مفاهیم را دقیق تعریف کرده و سپس با استناد گسترده به قرآن، سیره‌ی نبوی و تجربه‌ی تاریخی، مرز میان اختلاف طبیعی و اختلاف ویرانگر را روشن کرده است. در این اثر، وحدت اسلامی به‌عنوان یک تکلیف دینی و یک ضرورت عقلانی و تمدنی تبیین شده و نشان داده شده است که تقریب، به‌ معنای انکار هویت‌های مذهبی یا ذوب‌کردن مذاهب در یکدیگر نیست، بلکه ناظر به هم‌افزایی بر محور مشترکات و معذور دانستن یکدیگر در موارد اختلافی است.

این کتاب همچنین برای کسانی که به‌دنبال درک ریشه‌های تاریخی وضعیت کنونی جهان اسلام هستند، تصویری نسبتاً گسترده از فرازونشیب‌های هم‌گرایی و واگرایی ارائه کرده است. در بخش موانع و راهکارها، خواننده با فهرستی تحلیلی از عوامل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی تفرقه و نیز پیشنهادهایی برای گفت‌وگو، اجتهاد، اعتدال‌گرایی، اخلاق علمی و تقویت روابط میان جوامع و دولت‌های اسلامی روبه‌رو می‌شود. ترکیب مباحث نظری، تحلیل تاریخی و پیشنهادهای کاربردی، این اثر را به منبعی مناسب برای فهم عمیق‌تر فرهنگ تقریب و طراحی برنامه‌های آموزشی و فرهنگی در این حوزه تبدیل کرده است.

خواندن کتاب تقریب مذاهب اسلامی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تقریب مذاهب اسلامی به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های الهیات، فقه و حقوق، مطالعات اسلامی و علوم سیاسی پیشنهاد می‌شود که به موضوع وحدت و اختلاف در جهان اسلام علاقه‌مند هستند. این اثر همچنین به طلاب حوزه‌های علمیه، فعالان فرهنگی و رسانه‌ای در حوزه گفت‌وگوی مذاهب و مدیران و کارشناسان نهادهای دینی و بین‌المللی که با جوامع متنوع مسلمان سروکار دارند، توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه‌ی شناخت بیداری اسلامی، امت واحده و ریشه‌های تاریخی و فکری تفرقه و تقریب را دارند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.