کتاب بر لبه تنهایی

کتاب بر لبه‌ی تنهایی (Iran's Grand Strategy) نوشته ولی نصر، با مرور تاریخ چند سده‌ی اخیر ایران و اتفاقات مختلف آن، کوشیده تصویری گسترده از شکل‌گیری و تحول نگاه امنیتی جمهوری اسلامی ارائه دهد. نصر که سال‌ها تحولات ایران و خاورمیانه را دنبال کرده، در این اثر از صفویه و قاجاریه تا پهلوی و انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ‌ها و بحران‌های معاصر را بازخوانی کرده تا نشان دهد که دکترین امنیت ملی جمهوری اسلامی ریشه در چه چیزهایی دارد و از کجا می‌آید. نشر روزنه این کتاب را با ترجمه وحید عابدینی و فاطمه سادات موسوی کریمی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بر لبه تنهایی

کتاب بر لبه‌ی تنهایی با تمرکز بر مفهوم راهبرد کلان امنیت ملی ایران، تلاش کرده تاریخ معاصر ایران را از زاویه‌ای متفاوت روایت کند. ولی نصر در این کتاب نشان داده که چگونه تجربه‌هایی مانند جنگ‌های ایران و روس، انقلاب مشروطه، کودتای ۱۳۳۲، دولت‌سازی رضاشاه، توسعه‌طلبی محمدرضا شاه، انقلاب ۱۳۵۷، بحران گروگان‌گیری، جنگ ایران و عراق، منازعه هسته‌ای و در نهایت جنگ‌های اخیر، لایه‌به‌لایه در ذهنیت امنیتی حاکمان و جامعه رسوب کرده‌اند. 

کتاب از حمله‌ی مشترک اسرائیل و آمریکا به ایران در خرداد ۱۴۰۴ آغاز می‌شود و این رویداد را نقطه‌ی اوج روندی طولانی از تقابل نامتقارن ایران و آمریکا می‌داند. ولی نصر نشان داده که چگونه فروپاشی بازدارندگی در شام، ضربه به محور مقاومت و حمله‌ی مستقیم به خاک ایران، موجی تازه از ملی‌گرایی ایرانی را در کنار گفتمان مذهبی برانگیخته است. 

کتاب بر لبه‌ی تنهایی در فصل‌های آغازین به ریشه‌های تاریخی احساس تنهایی استراتژیک ایران می‌پردازد؛ از صفویه و انتخاب تشیع به‌ عنوان مذهب رسمی تا دولت ضعیف قاجار، انقلاب مشروطه، اشغال متفقین، غائله‌ی آذربایجان، ملی‌شدن نفت و کودتای ۱۳۳۲ و سپس راهبرد بقا در دوره‌ی پهلوی. در ادامه، کتاب نشان داده که چطور انقلاب اسلامی، مفهوم استقلال و آمریکاستیزی را در مرکز هویت سیاسی جدید قرار داده و این ذهنیت، سیاست خارجی و ساختار قدرت را تا امروز شکل داده است.

خلاصه کتاب بر لبه تنهایی

کتاب بر لبه‌ی تنهایی روایت می‌کند که جمهوری اسلامی را نمی‌توان فقط با ایدئولوژی اسلامی توضیح داد، بلکه باید آن را محصول راهبردی دانست که از دل تجربه‌ی طولانی جنگ، اشغال، مداخله‌ی خارجی و رقابت با قدرت‌های بزرگ شکل گرفته است. نویسنده نشان داده که چگونه احساس تحقیر و از دست‌رفتن سرزمین در قرن نوزدهم، کودتای ۱۳۳۲، اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، جنگ ایران و عراق، منازعه‌ی هسته‌ای و تقابل با آمریکا، به شکل‌گیری دولتی امنیت‌محور انجامیده که اولویت اصلی‌اش بقا و بازدارندگی است. 

کتاب توضیح داده که راهبرد مقاومت چگونه از دل این حافظه‌ی تاریخی بیرون آمده، چرا رهبران ایران آمریکا را تهدید اصلی می‌بینند، چگونه برنامه‌ی هسته‌ای و سیاست منطقه‌ای در قالب دفاع روبه‌جلو تعریف شده و این انتخاب‌ها چه تأثیری بر اقتصاد، جامعه، نهادهای نظامی و شکست یا فرسایش پروژه‌های اصلاحی داشته است.

چرا باید کتاب بر لبه تنهایی را بخوانیم؟

این کتاب تصویری پیوسته از تاریخ سیاسی و امنیتی ایران ارائه کرده که در آن صفویه، قاجار، پهلوی و جمهوری اسلامی در یک خط سیر دیده می‌شوند. خواننده با منطق درونی تصمیم‌های راهبردی ایران، از ملی‌شدن نفت تا برنامه‌ی هسته‌ای و محور مقاومت، آشنا می‌شود و می‌تواند منازعات امروز درباره‌ی امنیت، توسعه و رابطه با غرب را در بستری تاریخی و مفهومی دقیق‌تر بفهمد.

خواندن کتاب بر لبه تنهایی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب بر لبه تنهایی به دانشجویان و پژوهشگران روابط بین‌الملل و مطالعات منطقه‌ای، فعالان و علاقه‌مندان به سیاست ایران و خاورمیانه و کسانی که در پی درک ریشه‌های تاریخی منازعه‌ی ایران و آمریکا هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره ولی نصر

ولی رضا نصر (Vali Nasr) (متولد ۱۹۶۰)، اسلام‌شناس، نویسنده و استاد علوم سیاسی ایرانی‌آمریکایی است. او که فرزند سید حسین نصر است، در جوانی به آمریکا مهاجرت کرد و دکترای علوم سیاسی‌اش را از دانشگاه ام‌آی‌تی گرفت. نصر سال‌ها به عنوان رئیس دانشکده‌ی مطالعات بین‌المللی پیشرفته‌ی دانشگاه جانز هاپکینز (SAIS) فعالیت داشته، عضو شورای روابط خارجی آمریکا بوده و در دوران ریاست‌جمهوری باراک اوباما، به عنوان مشاور ارشد ریچارد هالبوروک (نماینده‌ی ویژه‌ی آمریکا در امور افغانستان و پاکستان) در وزارت امور خارجه ایالات متحده حضور داشته است.

پژوهش‌ها و کتاب‌های نصر بیشتر در مورد تحلیل شکاف‌های مذهبی در جهان اسلام (به‌ویژه ژئوپلیتیک شیعه و سنی)، ظهور طبقه‌ی متوسط مسلمان و کالبدشکافی سیاست خارجی آمریکا در قبال خاورمیانه بوده است. او با نگارش کتاب «احیای شیعه» پیش‌بینی کرد که سقوط صدام حسین چگونه توازن قوا را در منطقه به نفع شیعیان تغییر خواهد داد. «دموکراسی در ایران» و «لویاتان اسلامی» از دیگر آثار ولی نصر هستند.

بخشی از کتاب بر لبه تنهایی

«ایران، به سبب ویژگی‌های تمدنی، تاریخی، دینی، زبانی و فرهنگی‌اش، هویتی متمایز دارد؛ اما همین تمایز، تنهایی را نیز برای آن به ارمغان آورده است: ایران تنها کشور فارسی‌زبان و شیعه‌مذهب در منطقه‌ای است که اکثر ساکنان آن عرب‌زبان، ترک‌زبان و سنی‌مذهب هستند. تنهایی، سوی دیگر سکهٔ یگانگی ایران است؛ عظمت و آرمان‌های بزرگ، همواره با اضطراب‌هایی عمیق همراه بوده‌اند. همین احساس تنهایی، سایه‌ای مداوم بر تاریخ ایران افکنده و موجب شده تا هم احساس آسیب‌پذیری در منطقه داشته باشد و هم عزمی راسخ برای شناساندن عظمت خود به جهان.

این تنهایی استراتژیک، ریشه در آغاز شکل‌گیری دولت ایرانی در دوران صفویه دارد؛ سلسله‌ای که از ۸۸۰ تا ۱۱۱۴ خورشیدی (۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی) بر ایران حکومت کرد. واقعیت جغرافیایی، فرهنگی و مذهبی امروز ایران تا حد زیادی در همین دوره بنیان نهاده شد. شاهان صفوی، در شرایطی قلمرو ایران را بر ویرانه‌های خلافت عباسی بنیان نهادند که امپراتوری عثمانی در غرب و امپراتوری گورکانی در شرق در حال اوج‌گیری بودند. در این میان، آن‌ها در قلب جهان اسلام، سرزمینی برای مردم فارسی‌زبان و شیعه‌مذهب ایجاد کردند. اگرچه همه فارسی‌زبانان در قلمرو ایران نمی‌زیستند و همگی نیز شیعه نشدند، اما آن‌قدری از آن‌ها تشیع را پذیرفتند که ایران به کشوری شیعه تبدیل شود و هویتش حول محور زبان فارسی و مذهب شیعه شکل بگیرد. مرزهای زبان فارسی و تشیع لزوماً با مرزهای ایران امروزی هم‌پوشانی ندارند، اما این دو از بخش‌های جدایی‌ناپذیر هویت ملی ایران‌اند.»