کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری

کتاب ناتوانی دولت‌ ها در یادگیری، نوشته بهمن احمدی امویی، روایتی تحلیلی از سیاستگذاری اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران است که نشر نی در سال ۱۴۰۴ آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی گفت‌وگوهای طولانی احمدی امویی با مسعود نیلی در دانشگاه صنعتی شریف شکل گرفته و به مرورِ حدودِ ۴۰ سال تجربه‌ی او در دولت‌های مختلف پرداخته است. محور اصلی بحث این است که چرا دولت‌ها در ایران، با وجود تغییر چهره‌ها و شعارها، در موضوعاتی مانند ارز، انرژی، قیمت‌گذاری و نقش دولت در اقتصاد، الگوهای تکراری و مشابهی را دنبال کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری اثر بهمن احمدی امویی

کتاب ناتوانی دولت‌ ها در یادگیری، نوشته بهمن احمدی امویی و با محوریت تجربه‌های مسعود نیلی، تلاش می‌کند بخشی از تاریخ اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی را از زاویه‌ی درونی سیاستگذاری روایت کند. بهمن احمدی امویی در این کتاب، در قالب گفت‌وگوهای مفصل، از نیلی می‌پرسد که چرا در چهار دهه‌ی گذشته، دولت‌های مختلف در مواجهه با مسائلی مانند ارز، انرژی، قیمت‌گذاری و حمایت از تولید، تقریباً رفتاری یکسان داشته‌اند و چرا تغییر دولت‌ها به تغییر الگوهای تصمیم‌گیری منجر نشده است.

در کتاب ناتوانی دولت‌ ها در یادگیری، ابتدا مقدمه‌ی مفصل احمدی امویی زمینه‌ی فکری و سیاسی بحث را می‌سازد؛ از مناقشه‌ی چپ سنتی، چپ نو و نئولیبرالیسم در جهان تا بازتاب این جدال‌ها در ایران و سوءتفاهم‌های گسترده‌ای که پیرامون برچسب نئولیبرال شکل گرفته است. سپس پیش‌گفتار مسعود نیلی مفهوم یادگیری در حکمرانی را توضیح می‌دهد و ۱۰ اصل ایدئولوژیک حاکم بر سیاست اقتصادی ایران را فهرست می‌کند؛ اصولی مانند چندنرخی‌بودن ارز، قیمت‌گذاری دستوری، ارزان نگه‌داشتن انرژی و تقدیس خودکفایی.

کتاب ناتوانی دولت‌ ها در یادگیری در ادامه، به گونه‌بندی تجربه‌های جهانی اصلاحات اقتصادی و مقایسه‌ی آن با مسیر ایران می‌پردازد. مسعود نیلی در این بخش‌ها، تفاوت اصلاحات ساختاری، نهادی و سیاستی را توضیح داده است، تجربه‌ی کشورهایی مانند آمریکای لاتین، آسیای جنوب شرقی، اروپای شرقی و چین را مرور کرده و سپس نشان داده است که چگونه ایران در میانه‌ی این الگوها، ترکیبی خاص و پرتناقض از اقتصاد دولتی، رانت نفتی و شعار عدالت را برگزیده است.

خلاصه کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری

کتاب ناتوانی دولت‌ ها در یادگیری بر یک ایده‌ی مرکزی استوار است: فقدان یادگیری در نظام حکمرانی اقتصادی ایران. مسعود نیلی در گفت‌وگو با بهمن احمدی امویی توضیح می‌دهد که چگونه دولت‌ها، با وجود تغییر گفتمان‌ها، عملاً همان سیاست‌های تکراری را در حوزه‌هایی مانند ارز چندنرخی، قیمت‌گذاری، یارانه‌ی انرژی، کنترل دستوری سود بانکی و حمایت شعاری از تولید داخلی دنبال کرده‌اند.

مسعود نیلی در این کتاب، باتکیه‌بر تجربه‌ی خود در سازمان برنامه و بودجه، دولت‌های جنگ، سازندگی، اصلاحات و دولت اول روحانی، نشان می‌دهد که چرا تصمیم‌گیران از خطاهای گذشته درس نمی‌گیرند و چگونه ۱۰ اصل ایدئولوژیکْ سیاستگذاری را به مجموعه‌ای از واکنش‌های کوتاه‌مدت و اضطراری تبدیل کرده است. کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری در کنار این روایت، با مرور تجربه‌ی جهانی اصلاحات اقتصادی، جایگاه خاص و پرهزینه‌ی ایران را در میان کشورهایی که از اقتصاد دولتی به‌سمت اقتصاد بازار حرکت کرده‌اند، ترسیم می‌کند.

چرا باید کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری را بخوانیم؟

این کتاب تصویری از پشت‌صحنه‌ی سیاستگذاری اقتصادی ایران ارائه می‌دهد؛ جایی که درباره‌ی ارز، انرژی، یارانه و قیمت‌گذاری تصمیم گرفته می‌شود. خواننده با منطق درونی این تصمیم‌ها، ریشه‌ی تکرار خطاها و نسبت واقعی بحث‌هایی مانند تعدیل اقتصادی و نئولیبرالیسم در ایران آشنا می‌شود و می‌تواند تحولات اقتصادی چهار دهه‌ی اخیر را در چهارچوبی منسجم دنبال کند.

خواندن کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران اقتصاد، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی، فعالان رسانه‌ای حوزه‌ی اقتصاد، مدیران و سیاستگذاران و همه‌ی کسانی پیشنهاد می‌شود که به فهم ریشه‌ای تورم مزمن، بحران ارز، یارانه‌ها و مناقشه‌ی چپ و لیبرال در ایران علاقه‌مندند.

درباره بهمن احمدی امویی

بهمن احمدی امویی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر اقتصادی ایرانی، متولد ۱ خرداد ۱۳۴۸ در تهران است. او دانش‌آموخته‌ی رشته‌ی اقتصاد در دانشگاه مازندران است و فعالیت حرفه‌ای خود را با روزنامه‌های توس، جامعه و صبح امروز آغاز کرده است. احمدی امویی در ادامه با نشریاتی چون نوروز، شرق، وقایع اتفاقیه و سرمایه همکاری کرد و مدتی نیز سردبیر روزنامه‌ی سرمایه بود. نوشته‌ها و گزارش‌های او عمدتاً بر مسائل اقتصادی، اجتماعی و نقد سیاست‌های اقتصادی جمهوری اسلامی تمرکز داشته‌اند.

او پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸، به‌دلیل حمایت از جنبش سبز و انتشار مطالب انتقادی، بازداشت شد و به بیش از پنج سال حبس محکوم شد. احمدی امویی بخشی از دوران محکومیت خود را در بند ۲۰۹ زندان اوین گذراند و سرانجام در مهر ۱۳۹۳ آزاد شد. همسر او، ژیلا بنی‌یعقوب، نیز روزنامه‌نگار و فعال حقوق زنان است که هم‌زمان با او بازداشت شده بود.

احمدی امویی پس از آزادی از زندان، فعالیت روزنامه‌نگاری را کنار گذاشت و بیشتر به پژوهش و تألیف کتاب پرداخت. از آثار او می‌توان به کتاب‌های اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی، مردان جمهوری اسلامی چگونه تکنوکرات شدند، اقتصاد سیاسی صندوق‌های قرض‌الحسنه و مؤسسات اعتباری، چگونه می‌توان یک کشور را دزدید؟ و زندگی در زندان اوین و رجایی‌شهر اشاره کرد. او در سال ۲۰۱۱ موفق به دریافت جایزه‌ی بین‌المللی هلمن‌ـ‌همت شد.

درباره مسعود نیلی

مسعود نیلی اقتصاددان، استاد دانشگاه و سیاست‌گذار اقتصادی ایرانی، متولد ۲۵ بهمن ۱۳۳۳ در همدان است. او تحصیلات خود را در رشته‌ی مهندسی سازه در دانشگاه صنعتی شریف آغاز کرد و سپس در حوزه‌ی برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی و اقتصاد ادامه‌ی تحصیل داد. نیلی مدرک دکتری اقتصاد خود را از دانشگاه منچستر انگلستان دریافت کرده است.

او از چهره‌های تأثیرگذار اقتصاد ایران در دهه‌های اخیر به شمار می‌رود و در دولت‌های مختلف مسئولیت‌های مهمی بر عهده داشته است. نیلی در دوران ریاست‌جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی معاون سازمان برنامه و بودجه بود و در تدوین برنامه‌های توسعه‌ی کشور نقش داشت. او در دولت حسن روحانی نیز به‌عنوان مشاور اقتصادی رئیس‌جمهور، دبیر ستاد هماهنگی اقتصادی دولت، عضو شورای پول و اعتبار و دستیار ویژه‌ی رئیس‌جمهور فعالیت می‌کرد.

مسعود نیلی سال‌ها عضو هیئت‌علمی دانشگاه صنعتی شریف بوده و ریاست دانشکده‌ی اقتصاد و همچنین مؤسسه‌ی عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی را بر عهده داشته است. دیدگاه‌های او عمدتاً در چهارچوب اقتصاد متعارف و سیاست‌های کنترل تورم، انضباط پولی و اصلاحات ساختاری تعریف می‌شود. برخی منتقدان عملکرد و پیشنهادهای اقتصادی او را به‌دلیل حمایت از سیاست‌های انقباضی، انتشار گسترده‌ی اوراق بدهی و برخی تناقض‌ها در موضوعاتی مانند نرخ ارز و کنترل تورم مورد انتقاد قرار داده‌اند.

بخشی از کتاب ناتوانی دولت ها در یادگیری

«انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹/۱۳۵۷ میلادی در زمانه‌ای رخ داد که بسیاری از کشورها سیاست‌های کلان اقتصاد سیاسی خود را بازنگری می‌کردند. در غرب انتقادهایی به عملکرد اقتصادی دولت‌های لیبرال دموکراسی شکل گرفته بود و تنها یک سال بعد، در سال ۱۹۸۰، با روی کار آمدن مارگارت تاچر در انگلیس و رونالد ریگان در آمریکا تحولاتی در اصول عملکرد اقتصادهای لیبرال کلاسیک رخ داد که بعدها به نئولیبرالیسم معروف شد. مشخصه‌های مهم این پدیدهٔ اقتصاد سیاسی کشورهای غربی که اندیشه‌های آن اساساً در نیمهٔ دوم دههٔ ۱۹۳۰ شکل گرفت این بود، که برای حفظ دموکراسی و شکست رژیم‌های اقتدارگرایی چون هیتلر در آلمان و استالین در شوروی، و همچنین نجات لیبرالیسم از پریشانی اجتماعی و فقر و نابرابری گسترده و عمیق ضروری است بازنگری‌هایی در اصول لیبرال کلاسیک کینزی صورت بگیرد. این سیاست بعدها به نئولیبرالیسم نامگذاری شد. هدف اصلی بنیانگذاران آن بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی با مفاهیمی چون جهانی‌سازی، رقابت، بودجهٔ متعادل، تورم پایین، دولت کوچک، مقررات‌زدایی و خصوصی‌سازی بود.»