کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی نوشته مرتضی مردیها، مجموعه‌ای از جستارهای تحلیلی درباره‌ی مفاهیم و سنت‌های اصلی اندیشه‌ی سیاسی مدرن است و بر موضوعاتی مثل ریشه‌های فکری بدبینی مردم نسبت به حاکمیت سیاسی، خوش‌بینی افراطی نسبت به خود و تصورهای رایج از انقلاب و برابری تمرکز دارد. مردیها در این اثر به سراغ مفاهیمی مانند دولت، انقلاب، اصلاح اجتماعی، میهن و ملت، سلطه‌ی جهانی و ایده‌ی جهانیت رفته و آن‌ها را از زاویه‌ای انتقادی بازخوانی کرده است. بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه این مجموعه را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی با طرح این پرسش آغاز می‌شود که چرا بخش مهمی از سنت فلسفه‌ی سیاسی مدرن، در قالب روشنفکری، نوعی بدبینی رادیکال نسبت به دولت و نوعی خوش‌بینی افراطی نسبت به مردم را به‌عنوان معیار جا انداخته است. مرتضی مردیها توضیح می‌دهد که بسیاری از باورهای جاافتاده در این سنت، بر نوعی انسان‌شناسی خوش‌بینانه و فهم ناقص از نسبت اندیشه و واقعیت اجتماعی استوار است و همین امر به شکل‌گیری فرهنگ اقتدارگریز و آنارشیسم پنهان انجامیده است. 

کتاب با بحث دولت و مفهوم آنارشیسم پنهان آغاز می‌شود و با واکاوی اندیشه‌ی متفکرانی چون هابز، لاک، روسو، مارکس، پرودون، کروپوتکین و دیگران نشان می‌دهد چگونه ایده‌ی لوح سفید بودن ذهن انسان، خوش‌بینی به طبیعت بشر و رمانتیسیسم درباره‌ی مردم، به‌تدریج به بدگمانی ساختاری نسبت به حاکمیت سیاسی و تقلیل همه‌ی شرور اجتماعی به دولت منتهی شده است.

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی سپس به تحول انقلابی می‌پردازد و انقلاب را به‌ عنوان پدیده‌ای مدرن و کمیاب بررسی می‌کند. مرتضی مردیها با مرور نمونه‌هایی مانند انقلاب‌های انگلستان، فرانسه، روسیه، چین و ایران، میان شرط‌های لازم و شرط‌های کافی انقلاب تفکیک می‌گذارد و بر نقش تقارن و شانس در کنار ناتوانی یا نخواستن دولت برای سرکوب کارآمد تأکید می‌کند. 

در ادامه، او پیامدهای اجتماعی و سیاسی انقلاب، نسبت آن با آرمان‌هایی چون آزادی و عدالت و بازگشت ساختارهای سلطه پس از فروکش‌کردن تب انقلابی را تحلیل کرده است.

خلاصه کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی در پی آن است که نشان دهد بخش مهمی از فرهنگ سیاسی مدرن بر سه رکن استوار شده است: انسان‌شناسی خوش‌بینانه (پاک و تربیت‌پذیر دانستن مردم)، بدبینی ساختاری به دولت و رمانتیسم انقلابی. مردیها با رجوع به متون کلاسیک، از لاک و هابز تا روسو، مارکس، سارتر و نظریه‌پردازان آنارشیسم، استدلال می‌کند که نظریه‌ی لوح سفید و ایده‌ی خوبی فطری انسان به این تصور انجامیده که همه‌ی بدی‌ها از بیرون، به‌ویژه از حاکمیت سیاسی، می‌آید. 

او این ذهنیت را با تحلیل تجربی انقلاب‌ها می‌سنجد، میان شرط‌های لازم و کافی تمایز می‌گذارد و نقش تصادف، تقارن عوامل و ضعف سرکوب دولتی را در وقوع انقلاب برجسته می‌کند. تلاش کتاب نقد این باور است که با برانداختن دولت می‌توان به‌سادگی به آزادی، عدالت و رفاه رسید.

چرا باید کتاب مبانی نقد فکر سیاسی را بخوانیم؟

مبانی نقد فکر سیاسی امکان مواجهه‌ی دوباره با مفاهیم بدیهی‌انگاشته‌ای مانند دولت، انقلاب، مردم، آزادی و عدالت را فراهم می‌کند. این کتاب با ترکیب تحلیل نظری و مثال‌های تاریخی، نشان می‌دهد که چگونه برخی پیش‌فرض‌های رایج روشنفکری، از انسان‌شناسی تا نگاه به حاکمیت، بر قضاوت‌ها و کنش‌های سیاسی سایه می‌اندازد و چرا برای هر بحث سیاسی فهم نسبت طبع انسان، ساختار اجتماعی و دولت ضروری است.

خواندن کتاب مبانی نقد فکر سیاسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی مبانی نقد فکر سیاسی به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و فلسفه، علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه‌ی سیاسی مدرن و به کسانی که درگیر تحلیل انقلاب‌ها، اصلاحات و نسبت روشنفکری و قدرت هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره مرتضی مردیها

مرتضی مردیها (متولد ۱۳۳۹)، فیلسوف، نویسنده، استاد دانشگاه، روزنامه‌نگار و مترجم است. او پس از حضور در جنگ ایران و عراق، تحصیلات عالی خود را در داخل کشور و سپس در فرانسه دنبال کرد. مردیها پس از سال‌ها فعالیت آموزشی و مطبوعاتی در ایران و اخراج از دانشگاه در جریان تحولات آکادمیک، به فرانسه و سپس ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و مدتی را به عنوان محقق در مؤسسه‌ی مطالعات پیشرفته‌ی ردکلیف در دانشگاه هاروارد سپری نمود.

رویکرد فکری مردیها عمدتاً بر پایه‌ی فلسفه‌ی تحلیلی، تجربه‌گرایی و اصول لیبرالیسم استوار است. او در آثار و مقالات خود به نقد جدی فلسفه‌های قاره‌ای، رویکردهای آرمان‌گرایانه، تفکرات چپ و نسبی‌گرایی اخلاقی و معرفتی پرداخته و آن‌ها را عاملی در شکل‌گیری توهمات فکری در جامعه‌ی معاصر می‌داند. در مقابل، بر لزوم اتکا به منطق علمی و واقع‌گرایی تأکید دارد و در همین راستا، آرای کارل پوپر را برجسته می‌کند. کارنامه‌ی مرتضی مردیها شامل مجموعه‌ای متنوع از تألیفات و ترجمه‌ها در حوزه‌های فلسفه، علوم اجتماعی و نقد مدرنیته است؛ ترجمه‌ی کتاب‌های «کاوشی در مبانی اخلاق» اثر دیوید هیوم و «نظریه‌ی کنش» از پیر بوردیو از جمله آثار او در حوزه‌ی فلسفه محسوب می‌شوند.

بخشی از کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

«اگر مؤثرترین بازیگران در عرصۀ سیاست کارگزاران عرصهٔ سیاسی، یعنی حکومتگران، باشند، نقش دوم این صحنه بی‌تردید از آنِ متفکران سیاسی و روشنفکرانی است که نقد حاکمیت و معارضه با حکومت مهم‌ترین دغدغۀ آن‌ها بوده است. حکومت‌ها همواره از دو سو در تهدید بوده‌اند: یکی از سوی رقیبان خود در عرصۀ سیاسی که عمدتاً از طریق جنگ در پی براندازی آنان بوده‌اند، دوم از سوی عناصر تحت سلطۀ خود که غالباً از طریق اعتراض و شورش به دنبال تحمیل ارادۀ خود بر آنان بوده‌اند. شاید بتوان گفت که به موازات سیر تاریخ، از دنیای پیش‌مدرن به دنیای معاصر، تهدید دوم بر تهدید اول فزونی گرفته است. در هر صورت، یک چیز مسلم است و آن اینکه در عصرجدید، خصوصاً در فضای روشنگری سدۀ هجدهم و هم‌زمان با ظهور دولت مدرن، حکومت‌ها متوجه اهمیت قدرتی شدند که از ترکیب نیروی نقد روشنفکران و نیروی مقاومت رعیت درست شده بود. این نقد روشنفکران، تا حدود زیادی، بر نظریه‌پردازی‌های فیلسوفان سیاسی متکی بود. در میان این نظریه‌پردازی‌ها، دیدگاهی که نه حکومت، بلکه اصل فایده یا ضرورت حاکمیت و دولت را مورد تردید و انکار قرار داد، به آنارشیسم نامبردار شد.»