کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی نوشته‌ی مرتضی مردیها مجموعه‌ای از جستارهای تحلیلی درباره‌ی مفاهیم و سنت‌های اصلی اندیشه‌ی سیاسی مدرن است که بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه آن را منتشر کرده است. نویسنده در این اثر به سراغ مفاهیمی مانند دولت، انقلاب، اصلاح اجتماعی، میهن و ملت، سلطه‌ی جهانی و ایده‌ی جهانیت رفته و آن‌ها را از زاویه‌ای انتقادی بازخوانی کرده است. تمرکز کتاب بر ریشه‌های فکری بدبینی به حاکمیت سیاسی، رمانتیسیسم درباره‌ی «مردم» و تصورهای رایج از انقلاب و برابری است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی با طرح این پرسش آغاز می‌شود که چرا بخش مهمی از سنت فلسفه‌ی سیاسی مدرن، در قالب روشنفکری، نوعی بدبینی رادیکال نسبت به دولت و نوعی خوش‌بینی افراطی نسبت به «مردم» را به‌عنوان معیار جا انداخته است. مرتضی مردیها در مقدمه توضیح می‌دهد که به‌نظر او، بسیاری از باورهای جاافتاده در این سنت، بر نوعی انسان‌شناسی خوش‌بینانه و فهم ناقص از نسبت «اندیشه» و «واقعیت اجتماعی» استوار است و همین امر به شکل‌گیری فرهنگ اقتدارگریز و آنچه او «آنارشیسم پنهان» می‌نامد انجامیده است. کتاب مبانی نقد فکر سیاسی در فصل اول با بحث دولت و مفهوم «آنارشیسم پنهان» آغاز می‌شود و با واکاوی اندیشه‌ی متفکرانی چون هابز، لاک، روسو، مارکس، پرودون، کروپوتکین و دیگران نشان می‌دهد چگونه ایده‌ی «لوح سفید» بودن ذهن انسان، خوش‌بینی به طبیعت بشر و رمانتیسیسم درباره‌ی مردم، به تدریج به بدگمانی ساختاری نسبت به حاکمیت سیاسی و تقلیل همه‌ی شرور اجتماعی به دولت منتهی شده است. نویسنده در این فصل، تمایز میان آنارشیسم آشکار و آنارشیسم نهفته در مکاتب لیبرالی، سوسیالیستی و مارکسیستی را برجسته می‌کند. کتاب مبانی نقد فکر سیاسی در فصل دوم به «تحول انقلابی» می‌پردازد و انقلاب را به‌عنوان پدیده‌ای مدرن و کمیاب بررسی می‌کند. مردیها با مرور نمونه‌هایی مانند انقلاب‌های انگلستان، فرانسه، روسیه، چین و ایران، میان شرط‌های لازم و شرط‌های کافی انقلاب تفکیک می‌گذارد و بر نقش «تقارن» و «شانس» در کنار ناتوانی یا نخواستن دولت برای سرکوب کارآمد تأکید می‌کند. در ادامه، او پیامدهای اجتماعی و سیاسی انقلاب، نسبت آن با آرمان‌هایی چون آزادی و عدالت، و بازگشت ساختارهای سلطه پس از فروکش‌کردن تب انقلابی را تحلیل کرده است.

خلاصه کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

کتاب مبانی نقد فکر سیاسی در پی آن است که نشان دهد بخش مهمی از فرهنگ سیاسی مدرن بر سه رکن استوار شده است: انسان‌شناسی خوش‌بینانه (پاک و تربیت‌پذیر دانستن مردم)، بدبینی ساختاری به دولت و رمانتیسیسم انقلابی. مرتضی مردیها با رجوع به متون کلاسیک، از لاک و هابز تا روسو، مارکس، سارتر و نظریه‌پردازان آنارشیسم، استدلال می‌کند که نظریه‌ی «لوح سفید» و ایده‌ی «خوبی فطری انسان» به این تصور انجامیده که همه‌ی بدی‌ها از بیرون، به‌ویژه از حاکمیت سیاسی، می‌آید. او در فصل انقلاب، این ذهنیت را با تحلیل تجربی انقلاب‌ها می‌سنجد، میان شرط‌های لازم و کافی تمایز می‌گذارد و نقش تصادف، تقارن عوامل و ضعف سرکوب دولتی را در وقوع انقلاب برجسته می‌کند. پیام اصلی کتاب نقد این باور است که با برانداختن دولت می‌توان به‌سادگی به آزادی، عدالت و رفاه رسید.

چرا باید کتاب مبانی نقد فکر سیاسی را بخوانیم؟

خواندن مبانی نقد فکر سیاسی امکان مواجهه‌ی دوباره با مفاهیم بدیهی‌انگاشته‌ای مانند دولت، انقلاب، مردم، آزادی و عدالت را فراهم می‌کند. این کتاب با ترکیب تحلیل نظری و مثال‌های تاریخی، نشان می‌دهد چگونه برخی پیش‌فرض‌های رایج روشنفکری، از انسان‌شناسی تا نگاه به حاکمیت، بر قضاوت‌ها و کنش‌های سیاسی سایه می‌اندازد و چرا فهم نسبت «طبع انسان»، «ساختار اجتماعی» و «دولت» برای هر بحث سیاسی جدی ضروری است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی مبانی نقد فکر سیاسی به دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و فلسفه، علاقه‌مندان به تاریخ اندیشه‌ی سیاسی مدرن، و کسانی که درگیر تحلیل انقلاب‌ها، اصلاحات و نسبت روشنفکری و قدرت هستند پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه به مخاطبانی که مایل‌اند پیش‌فرض‌های خود درباره‌ی دولت و مردم را به چالش بکشند.

بخشی از کتاب مبانی نقد فکر سیاسی

«فصولی که در این مختصر مورد ملاحظه قرار گرفته است، از مهم‌ترین موضوعات اندیشهٔ سیاسی است: دولت و مبانی مصلحت و مفسدت آن، مبانی و مسائل ایده و عمل انقلابی، اصلاح اجتماعی و متکاهای فکری آن، میهن و ملت و مبادی و منافع این تعلق، سلطهٔ زور در عرصهٔ جهان و انگیزهٔ نفی آن، و راه رشد عام‌گرایی و جهانیت. در تمامی این موضوعات آشنا اما، پای نگاهی آشنایی‌زدا در میانه است؛ نه البته از آن نمونه که در کار فلاسفهٔ مدرن‌ستیز سراغ می‌شود، بلکه آشنایی‌زدایی ازهم آنچه غالباً به دست آنان بنا شده است. به همین جهت بخشی از مطالب کتاب ممکن است، لااقل در چارچوب گفتار مسلط، خرق اجماع تلقی شود. درعین‌حال، به گمان من، این، بیشتر، مقتضی سعی در مطالعهٔ آن با اندکی فاصله گرفتن از پیش‌پنداشته‌هاست، نه ارجاع سادهٔ آن به ذهنیت‌های جاافتاده. نهایت مدعا، نظر از منظری دیگر است، هم ازاین‌رو، وجه نظرورزی بر وجه پژوهشی مقدم بوده است. اگرچه ارجاعات به پاره‌ای منابع، عموماً در دسترس، وجود دارد، بیشتر از باب برملا کردن رگه‌های اتصالی کم‌وبیش است؛ نیت اصلی مؤلف، ابراز نگرش خود به موضوعات مطروح بوده که معیار برآورد آن استواری درونی ایده و قدرت آن در حل مسئله است و نه فحص منابع و اتکا به نظریات رایج. مرسوم این است که برای نقد یک اندیشه، آن را با داده‌های تجربی و معیارهای منطقی تطبیق کنند و میزان معقولیت آن را بسنجند. چنان‌که در کتاب فضیلت عدم قطعیت، توضیح وافی داده‌ام، باید تأمل کرد که تمامی این موارد، یعنی داده‌های تجربی، معیارهای منطقی و برآیند این دو در سنجش علمی، مواردی است که، تا حدود زیادی، در داخل یک نرم‌افزار معنا می‌شود. مستمعانی که با نرم‌افزاری مشابه مطالعه کنند سخنان مؤلف را پذیرفتنی تلقی خواهند کرد، و مخاطبانی که نرم‌افزاری کاملاً متفاوت داشته باشند آن سخنان را نادرست خواهند انگاشت. اما قسم سومی هم هست که در میانهٔ این دو قرار می‌گیرد و شانس این را دارد که، با اندکی فاصله گرفتن از باورهای رایج، نسبت به بعضی از این سخنان متقاعد شود.»