کتاب فایده گرایی

کتاب فایده گرایی نوشته‌ی جان استیوارت میل با ترجمه‌ی مرتضی مردیها را نشر نی منتشر کرده است. این کتاب به یکی از مهم‌ترین نظریه‌های اخلاقی و سیاسی‌ـ‌اجتماعی می‌پردازد؛ نظریه‌ای که خوشی، لذت و افزایش سرجمع خوشبختی انسان‌ها را معیار سنجش درستی و نادرستی عمل می‌گیرد. مترجم در مقدمه‌ی مفصل خود، جایگاه تاریخی و فلسفی فایده‌گرایی را در کنار رقیبان بزرگش، از افلاطون و ارسطو تا کانت و سنت‌های زهدگرای دینی، توضیح داده است و سپس متن کلاسیک میل را با حواشی و توضیحات تکمیلی در اختیار خواننده گذاشته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فایده گرایی

کتاب فایده گرایی با تکیه‌بر سنت فلسفه‌ی انگلیسی، تصویری از اخلاق عرضه می‌کند که بر تجربه، روان‌شناسی انسان و محاسبه‌ی سود و زیان استوار است. جان استیوارت میل در این کتاب می‌کوشد روایت خود از فایده‌گرایی را، در ادامه‌ی بنتام و در فاصله‌گیری از او، صورت‌بندی کند و نشان دهد چگونه می‌توان لذت‌گرایی را با فضیلت، عدالت و تعالی انسانی سازگار دانست. در مقدمه‌ی مفصل، مرتضی مردیها ریشه‌های این نظریه را در آراء هابز، ماندویل، آدام اسمیت، هیوم و بنتام پی می‌گیرد و سپس نسبت آن را با رقیبان بزرگش، از اخلاق فضیلت ارسطویی تا اخلاق وظیفه‌ی کانتی و سنت‌های زهدگرای دینی و عرفانی، روشن می‌کند. کتاب فایده گرایی در پنج فصل تنظیم شده است. فصل نخست به کلیات فلسفه‌ی اخلاق، جایگاه فایده‌گرایی و نسبت آن با مکاتب شهودی و پیشینی می‌پردازد. در فصل دوم، میل توضیح می‌دهد فایده‌گرایی دقیقاً چه می‌گوید، چه سوءتفاهم‌هایی درباره‌ی آن وجود دارد و چگونه می‌توان از اتهام «اخلاق حیوانی» و تقلیل انسان به لذت‌های حسی عبور کرد؛ جایی که بحث مشهور او درباره‌ی «لذت‌های برتر» و تمایز کیفیت و کمیت لذت طرح می‌شود. فصل سوم به منشأ الزام اخلاقی در این نظریه، نقش مشوق‌های بیرونی و درونی و شکل‌گیری وجدان فایده‌گرا اختصاص دارد. فصل چهارم به این سؤال می‌پردازد که چه نوع دلیل و استدلالی می‌توان برای اصل فایده آورد و چگونه می‌توان نشان داد که خوشبختی، به‌معنای لذت و رهایی از رنج، غایت نهایی عمل انسانی است. فصل پنجم نیز به نسبت عدالت و فایده‌گرایی می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد احساس حق و عدالت چگونه در چارچوب محاسبه‌ی فایده‌ی عمومی قابل تبیین است. کتاب فایده گرایی در این ترجمه، علاوه‌بر متن میل، با مقدمه، توضیحات درون‌متنی و مؤخره‌ی تحلیلی مترجم همراه شده است تا خواننده‌ی فارسی‌زبان بتواند هم با ساختار درونی این نظریه و هم با مهم‌ترین نقدها و پرسش‌های پیرامون آن آشنا شود.

خلاصه کتاب فایده گرایی

کتاب فایده گرایی بر این ایده استوار است که معیار درستی و نادرستی عمل، تأثیر آن بر سرجمع خوشبختی و ناخوشبختی انسان‌ها است. خوشبختی در این‌جا به‌معنای لذت و نبود رنج فهمیده شده است و میل می‌کوشد نشان دهد که این لذت صرفاً لذت‌های حسی و آنی نیست، بلکه لذت‌های فکری، عاطفی، اخلاقی و «برتر» را نیز دربرمی‌گیرد. او استدلال می‌کند که انسانِ آشنا با هر دو نوع لذت، لذت‌های کیفی و متعالی را بر لذت‌های صرفاً بدنی ترجیح می‌دهد، حتی اگر همراه با رنج و دشواری باشد. کتاب فایده گرایی سپس به این پرسش می‌پردازد که الزام اخلاقی در این نظریه از کجا می‌آید، چگونه می‌توان از خودخواهی فردی به توجه بی‌طرفانه به منافع همگان گذر کرد و چه نسبتی میان فایده‌گرایی و مفاهیمی چون حق و عدالت برقرار است. در این روایت، اخلاق نه نفی لذت، بلکه سامان‌دادن عقلانی به میل به لذت است تا بیشترین خوشیِ پایدار برای بیشترین افراد ممکن شود.

چرا باید کتاب فایده گرایی را بخوانیم؟

کتاب فایده گرایی امکان آشنایی نزدیک با یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌های اخلاقی و سیاسی‌ـ‌اجتماعی را فراهم می‌کند؛ نظریه‌ای که هنوز در بحث‌های عدالت، حقوق، سیاست‌گذاری و سبک زندگی حضور پررنگ دارد. این اثر نشان می‌دهد چگونه می‌توان از دل میل به لذت و منفعت شخصی، به درکی از مسئولیت نسبت به دیگران و دفاع از عدالت و حقوق رسید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فایده گرایی به دانشجویان و علاقه‌مندان فلسفه‌ی اخلاق، فلسفه‌ی سیاسی و علوم اجتماعی پیشنهاد می‌شود؛ همچنین به کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی خوشبختی، عدالت، حق، فداکاری و نسبت اخلاق با لذت و منفعت‌اند و می‌خواهند مبنای نظری این بحث‌ها را دقیق‌تر بشناسند.

بخشی از کتاب فایده گرایی

«مرام و مسلکی که فایده، یا اصل بیشترین خوشبختی، را به‌عنوان مبنای اخلاقیات می‌پذیرد، بر این باور است که اعمال درست‌اند به تناسبی که به افزایش خوشبختی گرایش دارند، نادرست‌اند به‌تناسبی که به افزایش ناخوشبختی گرایش دارند. منظور از خوشبختی، لذت و نبود رنج است؛ و منظور از ناخوشبختی، رنج و محرومیت از لذت است. برای به‌دست دادن برداشت روشنی از معیار اخلاقی که این نظریه مطرح می‌کند، نیاز به توضیحات بیشتری هست؛ از جمله این‌که لذت و رنج شامل چه چیزهایی می‌شود؛ و تا کجا تشخیص این موارد به صورت یک پرسش باز باقی می‌ماند. اما این توضیحات تکمیلی، بر آن نظریۀ زندگی که اخلاق فایده‌گرا بر آن مبتنی است، تأثیری نمی‌گذارد ــ منظورم نظریه‌ای است که مطابق آن، لذت و رهایی از رنج، تنها چیزهایی هستند که به‌عنوان غایت، مطلوب‌اند؛ و این‌که تمام چیزهای مطلوب (که همان‌قدر در طرح فایده‌گرا متعددند که در طرح‌های دیگر) مطلوب‌اند، یا از این جنبه که لذتی در خود آن‌ها وجود دارد، یا از این جنبه که وسیله‌ای در جهت افزایش لذت و کاهش درداند. این نظریۀ زندگی، در اذهان بسیاری، ازجمله در بعضی از آن‌ها که صاحب ارجمندترین عزم و احساس‌اند، بی‌میلی عمیقی برمی‌انگیزد. آن‌ها این فرض را که زندگی غایتی برتر از لذت ندارد ـ‌هیچ چیز بهتر و شکوهمندتر از میل و ارضاء نیست‌ــ به‌شدت زبون و پست می‌شمارند؛ این آموزه را صرفاً در خور خوک‌ها می‌دانند که پیروان اپیکور، در عصر باستان، به شکل تحقیرآمیزی به آن‌ها تشبیه می شدند؛ و حامیان امروزین آموزۀ مذکور هم، از سوی منتقدان مهاجم آلمانی، فرانسوی و انگلیسی، گاه‌گاه موضوع مقایسه‌های تا همین حد مؤدبانه‌اند. اپیکوریان همواره در مقابل این حمله پاسخ گفته‌اند که این نه آن‌ها، بلکه اتهام‌زنندگان به ایشان هستند که طبیعت انسانی را خوار و خفیف جلوه می‌دهند؛ زیرا اتهام مذکور فرض را بر این می‌گذارد که موجودات بشری ظرفیت هیچ نوع لذتی به‌جز آنچه را که خوک مستعد آن است، ندارند.»