کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم)

کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم) ترجمه عبداللطیف طسوجی تبریزی اثری است از مجموعه‌ی شش‌جلدی الف لیله و لیله که انتشارات باران خرد آن را منتشر کرده است. این جلد ادامه‌ی همان شب‌نشینی‌های پرماجرای شهرزاد و ملک جوانبخت است که در آن، رشته‌ای از حکایت‌های تو در تو، عاشقانه، پرمکر، پرخطر و آمیخته با سفر، جادو، بازرگانی و دلدادگی روایت شده است. نثر طسوجی، فارسی کهن آمیخته با تعبیرهای قرآنی، سوگندها، دعاها و خطاب‌های درباری است و حال‌وهوای قصه‌گویی شفاهی را زنده نگه می‌دارد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم)

کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم) ادامه‌ی زنجیره‌ی شب‌های پیاپی شهرزاد است که در آن، عبداللطیف طسوجی تبریزی متن عربی الف لیله و لیله را به فارسی کهن و آراسته برگردانده است. در این جلد، همچنان در فضای دربار ملک جوانبخت هستیم؛ جایی که کنیزک، پسر ملک را به فسق و ستم متهم کرده و هر روز با گریه، سوگند و تهدید به خودکشی، ملک را به کشتن فرزندش فرامی‌خواند. در برابر او، وزرای هفت‌گانه یکی‌یکی وارد می‌شوند و برای بازداشتن ملک از شتاب در داوری، حکایت‌هایی طولانی از مکر زنان و نیز حیلت مردان نقل کرده‌اند.

در کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم) مجموعه‌ای از حکایت‌های درهم‌تنیده دیده می‌شود که هرکدام در دل دیگری زاده می‌شود و گاه چند شب پیاپی ادامه می‌یابد. فهرست آغازین جلد، از شب پانصد و هشتاد و ششم تا حدود شب هفتصدم را دربرمی‌گیرد و نشان می‌دهد که این جلد، بخشی میانی از دوره‌ی بلند روایت است. در این میان، چند رشته‌ی داستانی پررنگ‌تر است: حکایت مرد زرگر و کنیزک مغنیه‌ی وزیر در کشمیر که با عشقی به تصویری نقش‌بسته بر دیوار آغاز می‌شود و به حیله‌ای پیچیده برای ربودن معشوق و فریب ملک و وزیر می‌رسد؛ حکایت مرد غمگین و درِ ممنوع که در آن جوانی با شکستن عهد و گشودن دری قفل‌خورده، به سرزمین زنان فرمانروا و ملکه‌ای جنگجو می‌رسد و سپس با یک خطای دیگر، همه‌ی نعمت‌ها را از دست می‌دهد؛ رشته‌ی حکایت‌های کنیزک برای اثبات مکر مردان، مانند ماجرای ملک‌زاده و زن بازرگان و نیز غلامی که وانمود می‌کند زبان پرندگان را می‌فهمد.

در برابر آن‌ها، حکایت‌های وزیران درباره‌ی نیرنگ زنان، مانند داستان زن و پنج هواخواه او که در صندوق پنج‌طبقه، ملک، وزیر، قاضی، والی و نجار را یک‌جا گرفتار می‌کند. در بخش‌های پایانی این جلد، حکایت گردنبند دزدیده‌شده و زن پرهیزگار و نیز داستان بهرام ملک‌زاده و دختر جنگجوی پادشاه و سپس قصه‌ی بازرگان‌زاده و خانه‌ی زیبا در بغداد، فضای کتاب را به سوی تأمل در آزمندی، شهوت دیدن، و پیامدهای کنجکاوی بی‌مهار می‌برد.

خلاصه داستان هزار و یک شب (جلد چهارم)

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در این جلد از هزار و یک شب، محور اصلی همچنان ماجرای کنیزک و پسر ملک جوانبخت است. کنیزک هر روز در پیشگاه ملک حاضر می‌شود، با گریه و سوگند، خود را مظلوم و پسر را ستمکار می‌خواند و برای اثبات اینکه مردان از زنان مکارترند، حکایت‌هایی نقل کرده است. نخست، داستان مرد زرگر و دخترک مغنیه‌ی وزیر در کشمیر را می‌گوید. کنیزک با این حکایت، مکر مردان را بزرگ می‌نماید و ملک را به خون‌خواهی فرامی‌خواند. در برابر او، وزیران یکی‌یکی وارد می‌شوند و برای بازداشتن ملک از کشتن پسر، حکایت‌هایی از شتاب‌زدگی و پشیمانی بازمی‌گویند.

وزیر نخست، داستان مرد غمگین را می‌آورد. در ادامه، کنیزک برای اثبات مکر مردان، حکایت ملک‌زاده و زن بازرگان را می‌آورد. در برابر این نمونه‌ها، وزیر ششم حکایت زن و پنج هواخواه او را می‌گوید: زنی که برای رهایی معشوق زندانی خود، با حیله، ملک، وزیر، قاضی، والی و نجار را در صندوقی پنج‌طبقه زندانی می‌کند و خود با معشوق از شهر می‌گریزد. سپس کنیزک، برای نشان‌دادن ستم مردان، داستان گردنبند دزدیده‌شده و زن پرهیزگار را می‌آورد که به‌ناحق متهم و زندانی می‌شود و هرگز از رنجی که دیده است دلش آرام نمی‌گیرد. در بخش‌های پایانی، وزیر هفتم حکایت شاهزاده بهرام و دختر جنگجوی پادشاه را نقل می‌کند؛ دختری که در میدان جنگ خواستگارها را شکست می‌دهد و بر پیشانی‌شان داغ می‌نهد، اما سرانجام با حیله‌ی بهرام، در باغ و در هیأت پیرمردی باغبان، مغلوب می‌شود و خود با او می‌گریزد.

پس از آن، قصه‌ی بازرگان‌زاده و خانه‌ی زیبا در بغداد آغاز می‌شود؛ جوانی که در خانه‌ای بدنام ساکن می‌شود، از منظره‌ی قصر مجاور، دختری حوروش می‌بیند و با راهنمایی عجوز، نخستین گام‌ها را برای رسیدن به او برمی‌دارد. این رشته‌ی تازه، در پایان متن داده‌شده هنوز در حال شکل‌گیری است و به شب‌های بعدی کشیده می‌شود.

چرا باید کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم) را بخوانیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد چهارم) فرصتی است برای ورود به لایه‌های میانی این مجموعه‌ی افسانه‌ای، جایی که ساختار «قصه در قصه» به اوج پیچیدگی خود نزدیک می‌شود. در این جلد، هر حکایت نه‌تنها برای سرگرم‌کردن ملک جوانبخت و نجات جان شهرزاد است، بلکه در دل خود نوعی استدلال اخلاقی یا هشدار پنهان دارد: درباره‌ی شتاب در داوری، اعتماد کور به اشک و سوگند، وسوسه‌ی گشودن درهای ممنوع، پیامدهای آزمندی، حسادت و شهوت قدرت. خواندن این کتاب، هم برای لذت از قصه و تعلیق، هم برای تأمل در تصویر زن و مرد، قدرت و عدالت در متنی کلاسیک، تجربه‌ای متفاوت فراهم می‌کند.

خواندن کتاب هزار و یک شب (جلد چهارم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد چهارم) به دوست‌داران ادبیات کلاسیک فارسی، علاقه‌مندان به قصه‌های طولانی و تو در تو، پژوهشگران فرهنگ عامه و روایت‌های شفاهی و کسانی که به بررسی تصویر زن و مرد و مناسبات قدرت در متون کهن علاقه دارند پیشنهاد می‌شود. همچنین به خوانندگانی که جلدهای دیگر هزار و یک شب را دنبال کرده‌اند و می‌خواهند ادامه‌ی ماجرای شهرزاد، ملک جوانبخت، کنیزک و وزرای هفت‌گانه را پی بگیرند، این جلد توصیه می‌شود.

درباره مجموعه هزار و یک شب

هزار و یک شب کتابی با نویسنده‌‌ی واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای لایه‌لایه از داستان‌های عامیانه‌ی خاورمیانه و جنوب آسیا است که طی قرن‌ها تکامل یافته است. قدیمی‌ترین لایه‌های این مجموعه برگرفته از اثری فارسی به نام «هزار افسان» از قرن هشتم میلادی است که خود داستان‌های هندی و ایرانی ساسانی قدیمی‌تری را در خود جای داده بود. چارچوب اصلی عربی، داستان شهرزاد و شهریار، احتمالاً در قرن نهم میلادی در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، در دوره‌ای که اغلب عصر طلایی اسلام نامیده می‌شود، شکل گرفته است. مجموعه از آن‌جا به طور ارگانیک رشد کرد و کاتبان، قصه‌گویان و مترجمان داستان‌های جدیدی از مناطق مختلف از جمله مصر، سوریه و بین‌النهرین به آن افزودند. هیچ نسخه‌ی اصلی معتبری وجود ندارد؛ نسخه‌های خطی مختلف حاوی گزینش‌ها و چیدمان‌های متفاوتی از داستان‌ها هستند، برخی شامل کمتر از ۲۰۰ حکایت و برخی دیگر صدها حکایت هستند.

کشف اروپایی هزار و یک شب در اوایل قرن هجدهم با ترجمه‌ی فرانسوی آنتوان گالان (۱۷۱۷–۱۷۰۴) آغاز شد که این مجموعه را به مخاطبان غربی معرفی کرد و چندین داستان مشهور؛ از جمله «علاءالدین» و «علی بابا»، را که گالان ادعا می‌کرد از یک قصه‌گوی سوری در پاریس شنیده است، به آن افزود. ترجمه‌های بعدی، که مشهورترین آن‌ها توسط سر ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۸۶–۱۸۸۵) انجام شد، این اثر را به طور گسترده به زبان انگلیسی در دسترس قرار داد، هر چند نسخه‌ی برتون به خاطر زبان کهن‌گرایانه و حفظ عناصر شهوانی‌تر که دیگر مترجمان آن‌ها را نرم یا حذف کرده بودند، شناخته می‌شود. از آن‌جا که هزار و یک شب مجموعه‌ای زنده و در حال تکامل است، هیچ «آثار کامل» قطعی‌ای وجود ندارد. نسخه‌های مدرن به اشکال بی‌شمار وجود دارند، از نسخه‌های انتقادی دانشگاهی که سعی در بازسازی نسخه‌های خطی قرون وسطایی دارند تا نسخه‌های کودکانه پیرایش‌شده و کتاب‌های هدیه‌ی مصور نفیس. این اثر توسط یونسکو به‌عنوان بخشی از حافظه‌ی جهانی ثبت شده است که نشان‌دهنده‌ی اهمیت پایدار فرهنگی جهانی آن است.