کتاب هزار و یک شب (جلد دوم)

کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) ترجمه‌ی عبداللطیف طسوجی تبریزی روایتی ادامه‌دار از ماجراهای شهرزاد و ملک‌شهریار است که انتشارات باران خرد آن را منتشر کرده است. این جلد از دل همان چارچوب آشنای قصه‌گویی شبانه بیرون می‌آید، اما وارد سلسله‌ای تازه از حکایت‌ها، عشق‌ها، سفرها و دسیسه‌ها می‌شود که در دل شب‌های یکصد و اندی تا دویستم روایت شده‌اند. در این کتاب همچنان صدای شهرزاد است که هر شب، درست در لحظه‌ای حساس، قصه را ناتمام می‌گذارد تا هم جان خود را حفظ کند و هم خواننده را در تعلیقی مداوم نگه دارد. نثر فارسی طسوجی با واژگان کهن، ابیات فراوان و توصیف‌های پرجزئیات، حال‌وهوای خاصی به این نسخه داده است که آن را از بازنویسی‌های ساده‌ی معاصر جدا می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هزار و یک شب (جلد دوم)

کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) با همان جمله‌ی آشنای «گفت: ای ملک جوانبخت!» آغاز می‌شود و از همان ابتدا خواننده را در میانه‌ی ماجرایی تازه قرار می‌دهد. در آغاز این جلد، ضوءالمکان پس از آگاهی از مضمون نامه‌ای که خبر مرگ برادرش ملک‌شرکان را تأیید کرده است، در اندوهی عمیق فرو می‌رود. صحنه‌ی برپایی خیمه بر سر قبر شرکان، گردآمدن قاریان قرآن، تلاوت‌ها، تسبیح و تهلیل و سپس مرثیه‌خوانی ضوءالمکان، وزیردندان و ندیم شرکان، فضای کتاب را با سوگ و شعر درمی‌آمیزد. همین مجلس عزاداری است که به‌تدریج به مجلسی برای شنیدن حکایت‌ها بدل می‌شود؛ جایی که ضوءالمکان از وزیر می‌خواهد با گفتن اخبار ملوک و حدیث عشاق، اندوه را از دل او دور کند و وزیردندان وعده‌ی حکایتی می‌دهد که «اندوه از دل‌ها ببرد». از این‌جا به بعد، ساختار آشنای هزار و یک شب دوباره جان می‌گیرد: شهرزاد قصه‌ی وزیر را برای ملک‌شهریار نقل می‌کند و هر شب در لحظه‌ای حساس، روایت را نیمه‌کاره می‌گذارد.

در ادامه‌ی کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) چندین حکایت تو در تو و پیوسته روایت شده است. یکی از محورهای اصلی این جلد، حکایت تاج‌الملوک است؛ فرزند سلیمان‌شاه که از پی ازدواج پدرش با دختر ملک‌زهرشاه به دنیا می‌آید. کتاب با جزئیات بسیار از خواستگاری رسمی، فرستادن وزیر با صندوق‌های هدایا، استقبال باشکوه ملک‌زهرشاه، عقد دختر، تجهیز عروس، حرکت کاروان جهیزیه، ورود ملکه به شهر سلیمان‌شاه و سپس تولد تاج‌الملوک سخن گفته است. رشد او از کودکی تا جوانی، آموختن علم و حکمت، سواری و تیراندازی و وصف جمالش با ابیات متعدد، بخش مهمی از این جلد را تشکیل می‌دهد. سپس ماجرای نخجیر رفتن تاج‌الملوک، برخورد او با کاروان بازرگانان و آشنایی‌اش با جوانی غم‌زده، دروازه‌ی حکایت دیگری را می‌گشاید: حکایت عزیز و عزیزه.

خلاصه داستان هزار و یک شب (جلد دوم)

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در این جلد، پیام و هسته‌ی محتوایی کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) در چند محور اصلی می‌چرخد: قدرت قصه برای تسکین اندوه، پیچیدگی عشق و وفاداری، و بازی ظریف میان مکر و صداقت. در سطح بیرونی، ضوءالمکان پس از سوگواری برای برادرش، از وزیردندان می‌خواهد با حکایت‌های ملوک و عشاق، او را از حزن بیرون آورد. وزیر نیز حکایت تاج‌الملوک را آغاز می‌کند؛ روایتی که از دغدغه‌ی سلیمان‌شاه برای داشتن فرزند شروع می‌شود، به خواستگاری از دختر ملک‌زهرشاه می‌رسد، سپس جشن عروسی، تولد تاج‌الملوک و تربیت او را دنبال می‌کند. تاج‌الملوک جوانی می‌شود زیباروی و دلاور که دل به نخجیر می‌بندد و در یکی از شکارها، به کاروانی از بازرگانان برمی‌خورد. در میان آنان جوانی می‌بیند زردروی و گریان که ابیاتی سوزناک می‌خواند و بیهوش می‌شود. تاج‌الملوک از حال او می‌پرسد و جوان، حکایت خود را بازمی‌گوید: حکایت عزیز.

داستان عزیز با یک دستارچه‌ی خوشبو و چند اشاره‌ی خاموش آغاز می‌شود. او در کوچه‌ای ناشناس، دستارچه‌ای را می‌گیرد که از بالای سرش افتاده و با دیدن صاحب آن، دلباخته می‌شود. دختر ناشناس با انگشت بر لب و سینه، وعده‌ی دیدار می‌دهد و در دستارچه، دوبیتی‌هایی از شوق و بندگی نوشته است. عزیز که در آستانه‌ی عقد با دخترعم خود عزیزه است، همه‌چیز را فراموش می‌کند. مجلس عقد به‌هم می‌خورد، پدر خشمگین می‌شود و عزیز، ماجرا را با عزیزه در میان می‌گذارد. از این‌جا نقش عزیزه پررنگ می‌شود: او اشارات دختر ناشناس را یک‌به‌یک تفسیر می‌کند، زمان و مکان دیدارها را می‌خواند و با وجود عشق خود به عزیز، تمام توانش را برای رساندن او به معشوقه‌اش می‌گذارد. اما عزیز، گرفتار ضعف و بی‌صبری است. هر بار که باید شب را بیدار بماند و در باغ منتظر محبوب باشد، گرسنگی و خواب بر او غلبه می‌کند. هر بار که می‌خوابد، صبح که بیدار می‌شود نشانه‌ای تازه بر شکمش می‌یابد: نمک، حبّه‌ی زغال، پوست، استخوان، تخم خرما، کارد تیز و درم آهنین. هر نشانه معنایی دارد و عزیزه با دقت آنها را تعبیر می‌کند: از بی‌مزه بودن و کودکی عزیز، تا تهدید محبوبه که اگر بار دیگر بخوابد، سرش را خواهد برید. با وجود همه‌ی این هشدارها، عزیز چندبار دیگر نیز تسلیم خوردن و خواب می‌شود تا سرانجام با تدبیر عزیزه، شبی را تا سحر بیدار می‌ماند، محبوبه نزد او می‌آید و وصال کامل رخ می‌دهد. دختر، پارچه‌ی حریری با نقش دو غزال به او می‌دهد؛ همان پارچه‌ای که بعدتر در کاروان همراه عزیز است. در پس‌زمینه‌ی این وصال، تراژدی عزیزه شکل می‌گیرد.

چرا باید کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) را بخوانیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد دوم) فرصتی‌ست برای ورود به لایه‌ای عمیق‌تر از جهان شهرزاد؛ جایی که قصه‌ها فقط برای سرگرمی گفته نشده‌اند، بلکه هرکدام آینه‌ای از روابط انسانی، قدرت، عشق و فداکاری‌اند. در این جلد، ساختار تو در توی حکایت‌ها به‌خوبی دیده می‌شود: قصه‌ی ضوءالمکان و وزیردندان، قصه‌ی تاج‌الملوک را در دل خود دارد و قصه‌ی تاج‌الملوک، حکایت عزیز و عزیزه را. این درهم‌تنیدگی، نوعی بازی با زمان و روایت می‌سازد که برای خواننده‌ی امروز هم جذاب است.

خواندن کتاب هزار و یک شب (جلد دوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن هزار و یک شب (جلد دوم) به کسانی پیشنهاد می‌شود که به ادبیات کلاسیک و قصه‌های بلند و تو در تو علاقه‌مند هستند؛ به دانشجویان و پژوهشگران ادبیات فارسی و عربی که می‌خواهند با یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های قصه‌پردازی شرقی در قالب ترجمه‌ی طسوجی آشنا شوند؛ به دوست‌داران روایت‌های عاشقانه‌ی پرکشمکش که در آن وفاداری، مکر، صبر و بی‌صبری در کنار هم قرار گرفته است.

درباره مجموعه هزار و یک شب

هزار و یک شب کتابی با نویسنده‌‌ی واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای لایه‌لایه از داستان‌های عامیانه‌ی خاورمیانه و جنوب آسیا است که طی قرن‌ها تکامل یافته است. قدیمی‌ترین لایه‌های این مجموعه برگرفته از اثری فارسی به نام «هزار افسان» از قرن هشتم میلادی است که خود داستان‌های هندی و ایرانی ساسانی قدیمی‌تری را در خود جای داده بود. چارچوب اصلی عربی، داستان شهرزاد و شهریار، احتمالاً در قرن نهم میلادی در بغداد، پایتخت خلافت عباسی، در دوره‌ای که اغلب عصر طلایی اسلام نامیده می‌شود، شکل گرفته است. مجموعه از آن‌جا به طور ارگانیک رشد کرد و کاتبان، قصه‌گویان و مترجمان داستان‌های جدیدی از مناطق مختلف از جمله مصر، سوریه و بین‌النهرین به آن افزودند. هیچ نسخه‌ی اصلی معتبری وجود ندارد؛ نسخه‌های خطی مختلف حاوی گزینش‌ها و چیدمان‌های متفاوتی از داستان‌ها هستند، برخی شامل کمتر از ۲۰۰ حکایت و برخی دیگر صدها حکایت هستند.

کشف اروپایی هزار و یک شب در اوایل قرن هجدهم با ترجمه‌ی فرانسوی آنتوان گالان (۱۷۱۷–۱۷۰۴) آغاز شد که این مجموعه را به مخاطبان غربی معرفی کرد و چندین داستان مشهور؛ از جمله «علاءالدین» و «علی بابا»، را که گالان ادعا می‌کرد از یک قصه‌گوی سوری در پاریس شنیده است، به آن افزود. ترجمه‌های بعدی، که مشهورترین آن‌ها توسط سر ریچارد فرانسیس برتون (۱۸۸۶–۱۸۸۵) انجام شد، این اثر را به طور گسترده به زبان انگلیسی در دسترس قرار داد، هر چند نسخه‌ی برتون به خاطر زبان کهن‌گرایانه و حفظ عناصر شهوانی‌تر که دیگر مترجمان آن‌ها را نرم یا حذف کرده بودند، شناخته می‌شود. از آن‌جا که هزار و یک شب مجموعه‌ای زنده و در حال تکامل است، هیچ «آثار کامل» قطعی‌ای وجود ندارد. نسخه‌های مدرن به اشکال بی‌شمار وجود دارند، از نسخه‌های انتقادی دانشگاهی که سعی در بازسازی نسخه‌های خطی قرون وسطایی دارند تا نسخه‌های کودکانه پیرایش‌شده و کتاب‌های هدیه‌ی مصور نفیس. این اثر توسط یونسکو به‌عنوان بخشی از حافظه‌ی جهانی ثبت شده است که نشان‌دهنده‌ی اهمیت پایدار فرهنگی جهانی آن است.