کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) نوشته حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به همت انتشارات باران خرد منتشر شده است و به دوره‌های بسیار کهن تاریخ ایران و مشرق قدیم می‌پردازد. نویسندگان در این جلد از یک‌سو سراغ کلیات و مباحث نظری مانند ازمنه‌ی پیش از تاریخ، نژادها، زبان‌ها، خطوط و منابع تاریخ رفته‌اند و از سوی دیگر به‌تدریج وارد جغرافیای تاریخی مشرق قدیم، جایگاه ایران در میان تمدن‌های همسایه و سپس نخستین دولت‌های ایرانی مانند ماد و هخامنشی شده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) با یک مقدمه‌ی بلند از حسن پیرنیا آغاز می‌شود که در آن روش کار، نوع منابع و هدف کلی تألیف توضیح داده شده است. نویسنده در این مقدمه توضیح داده است که پس از انتشار کتاب ایران باستانی و استقبال خوانندگان، تصمیم گرفته تاریخ ایران را نه بر پایه‌ی نقل‌قول‌های دست‌دوم از مورخان اروپایی بلکه با رجوع مستقیم به منابع اصلی، کتیبه‌ها، حفریات و نوشته‌های مورخان قدیم بازنویسی کند. در همین بخش، انواع منابع تاریخی به‌تفصیل معرفی شده است: اسناد و کتیبه‌های معاصر، آثار عتیقه، نوشته‌های مورخان غیرمعاصر و نتایج تحقیقات جدید در نژاد، زبان، مذهب و تمدن. سپس در مدخل، موضوع اصلی کتاب یعنی تاریخ ایران قدیم تعریف شده و توضیح داده شده است که چرا برای فهم این تاریخ، ناگزیر باید کلیاتی از مشرق قدیم، تمدن‌های بابل و مصر و پیوند آن‌ها با ایران بیان شود.

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) پس از مدخل، در «قسمت اول: کلیات» به ازمنه‌ی پیش از تاریخ، تقسیم اعصار زمین‌شناسی، عهد حجر و فلز و مراحل تکامل ابزار و صنعت انسان می‌پردازد. سپس بحث نژادها مطرح شده و نژاد سفیدپوست، زردپوست، سیاه‌پوست و ماله با تأکید بر شاخه‌ی هند و اروپایی یا آریانی و نیز ملل سامی و حامی معرفی شده‌اند. در ادامه، فصل زبان‌ها با توضیح سه گروه اصلی زبان‌های یک‌هجایی، ملتصق و پیوندی و جایگاه زبان‌های سامی و هند و اروپایی در این میان آمده است. پس از آن، فصل خطوط سیر تحول خط از علامت‌گذاری ابتدایی تا خط تصویری، ایدئوگرافیک، هجایی و الفبایی را دنبال می‌کند و جایگاه خط‌های سومری، بابلی، میخی پارسی و اوستایی را در این سیر نشان می‌دهد.

خلاصه کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول)

در این کتاب، نویسندگان ابتدا مسئله‌ی «چگونه نوشتن تاریخ ایران قدیم» را طرح کرده‌اند. در مقدمه توضیح داده شده است که برای تدوین تاریخ ایران، دو راه پیش رو بوده است: تکیه بر کتاب‌های مورخان اروپایی که بر پایه‌ی منابع دست‌دوم و سوم نوشته شده‌اند یا رجوع مستقیم به منابع اصلی، کتیبه‌ها، حفریات و نوشته‌های مورخان قدیم. مؤلف راه دوم را برگزیده است و هدف خود را گردآوری و سنجش این مواد پراکنده و قراردادن هرکدام در جای مناسب در زنجیره‌ی علت و معلولی تاریخ ایران اعلام کرده است. در همین‌جا به دشواری کار نیز اشاره شده است: حجم عظیم منابع، پراکندگی آن‌ها در زبان‌ها و سرزمین‌های مختلف و این واقعیت که یک نفر نمی‌تواند تمام تاریخ ایران را با این روش تا زمان معاصر پیش ببرد؛ به همین دلیل نویسنده محدوده‌ی کار خود را تا پایان عهد هخامنشی و آغاز استیلای یونانی بر مشرق قدیم قرار داده است.

در «قسمت اول: کلیات» کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) از تعریف ازمنه‌ی پیش از تاریخ آغاز می‌شود. اعصار زمین‌شناسی و تقسیم آن‌ها به پنج مرحله، سپس تقسیم تاریخ انسان به عهد حجر (با زیرمرحله‌های سنگ نتراشیده، سنگ تراشیده و سنگ صیقلی) و عهد فلز (مس، مفرغ، آهن و گاه زغال‌سنگ) شرح داده شده است. نویسنده نشان داده است که همه‌ی ملل این مراحل را به‌طور منظم طی نکرده‌اند و هنوز هم گروه‌هایی در جهان در سطح عهد حجر زندگی می‌کنند. سپس بحث نژادها مطرح شده و بر پایه‌ی انسان‌شناسی و زبان‌شناسی، نژادهای اصلی و به‌ویژه نژاد سفیدپوست با سه شاخه‌ی آریانی، سامی و حامی معرفی شده است. جایگاه آریان‌ها، تقسیم آن‌ها به هشت شاخه (آریانی بالأخص، یونانی، ارمنی، آلبانی، ایتالیایی، سلتی، ژرمنی، لیتوانی و اسلاوی) و بحث درباره‌ی وطن اصلی هند و اروپایی‌ها از دیگر نکات این بخش است. در ادامه، فصل زبان‌ها سه گروه بزرگ زبان‌های یک‌هجایی، ملتصق و پیوندی را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که زبان‌های سامی و هند و اروپایی در گروه سوم قرار می‌گیرند و از نظر تاریخی و ادبی در درجه‌ی اول اهمیت‌اند. سپس بحث خطوط، پنج مرحله‌ی اساسی تحول خط را از علامت‌های ابتدایی و خط تصویری تا ایدئوگرافیک، هجایی و الفبایی دنبال می‌کند و نقش مصری‌ها، سومری‌ها، بابلی‌ها، فینیقی‌ها و ایرانیان را در این روند نشان می‌دهد.

در فصل «منابع تاریخ» چهار دسته‌ی اصلی اسناد تاریخی (نوشته‌های معاصر، آثار عتیقه، نوشته‌های غیرمعاصر و تحقیقات علمی جدید) معرفی شده و به محدودیت‌ها و خطاهای هرکدام اشاره شده است؛ از جمله اغراق در کتیبه‌های پادشاهان و نابودی آثار مغلوبان در جنگ‌ها. در «قسمت دوم: مشرق قدیم» کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) حدود جغرافیایی و زمانی مشرق قدیم تعریف شده و نشان داده شده است که چگونه کشفیات قرون اخیر، تصویر تازه‌ای از این دوره ساخته است. نقش وادی‌های نیل و فرات در پیدایش تمدن‌های مصر و بابل، تفاوت‌های اقلیمی این دو منطقه، موقعیت سوریه و آسیای صغیر به‌عنوان گذرگاه و محل اختلاط تمدن‌ها و نقش عیلام به‌عنوان پلی میان بابل و شرق از مباحث اصلی این بخش است. سپس بحث نژاد ملل مشرق قدیم و بازخوانی تقسیم‌بندی تورات به بنی‌سام، بنی‌حام و بنی‌یافث مطرح شده و با تکیه بر زبان‌شناسی جدید، جایگاه ملل سامی (بابلی‌ها، آسوری‌ها، فینیقی‌ها، عبریان، آرامیان، اعراب) و حامی (مصریان قدیم، بربرها و...) بازتعریف شده است. در ادامه‌ی جلد، که در فهرست مفصل آن منعکس شده، نویسندگان از این مبانی کلی به‌سوی تاریخ عیلام، بابل و آسور، سپس جغرافیای فلات ایران، آریان‌ها و در نهایت دوره‌ی مادی و دوره‌ی اول پارسی (کوروش، کمبوجیه، داریوش و جنگ‌های ایران و یونان) حرکت کرده‌اند.

چرا باید کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) را بخوانیم؟

خواندن تاریخ ایران باستان (جلد اول) به‌سبب چند ویژگی برجسته اهمیت دارد. نخست این که نویسندگان در مقدمه و مدخل، روش کار خود را شفاف بیان کرده‌اند و به‌جای تکیه بر روایت‌های ثانویه، بر منابع اصلی، کتیبه‌ها، حفریات و نوشته‌های مورخان قدیم تکیه کرده‌اند. این رویکرد باعث شده است که متن کتاب سرشار از ارجاع به انواع اسناد، مقایسه‌ی روایت‌ها و توضیح درباره‌ی قوت و ضعف هر منبع باشد و خواننده با فرایند شکل‌گیری «دانش تاریخی» آشنا شود، نه فقط با نتیجه‌ی نهایی آن. دوم این که کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) تاریخ ایران را در چارچوب گسترده‌ی مشرق قدیم می‌بیند. در این نگاه، ایران جدا از بابل، مصر، سوریه، عیلام و آسیای صغیر فهمیده نمی‌شود و جایگاه آن در شبکه‌ای از مهاجرت‌ها، جنگ‌ها، مبادلات فرهنگی و تأثیرات متقابل بررسی شده است. این زاویه‌ی دید کمک می‌کند که نقش ایران در شکل‌گیری تمدن‌های بعدی، از یونان و روم تا دوره‌های اسلامی، در پیوند با تحولات منطقه‌ای دیده شود. سوم این که بخش کلیات کتاب، برای کسانی که به مباحثی مانند ازمنه‌ی پیش از تاریخ، نژادشناسی، زبان‌شناسی تاریخی و تاریخ خط علاقه دارند، یک مرور منظم و پرجزئیات فراهم کرده است و نشان می‌دهد که چگونه این دانش‌ها در خدمت بازسازی تاریخ ایران و مشرق قدیم قرار می‌گیرند. در نهایت، ساختار فصل‌بندی‌شده و فهرست بسیار دقیق کتاب امکان می‌دهد که خواننده به‌سرعت به موضوعات موردنظر خود مانند دوره‌ی مادی، کوروش، داریوش یا جنگ‌های ایران و یونان دسترسی پیدا کند و هر بخش را به‌طور مستقل دنبال کند.

خواندن کتاب تاریخ ایران باستان (جلد اول) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن تاریخ ایران باستان (جلد اول) به کسانی توصیه می‌شود که به تاریخ ایران در دوره‌های بسیار کهن، به‌ویژه ماد و هخامنشی، علاقه دارند و می‌خواهند این دوره‌ها را در پیوند با تمدن‌های بابل، مصر و مشرق قدیم بشناسند. همچنین به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های تاریخ، باستان‌شناسی، ایران‌شناسی و زبان‌های باستانی که به‌دنبال متنی تحلیلی درباره‌ی منابع، نژادها، زبان‌ها و خطوط در جهان قدیم هستند پیشنهاد می‌شود. برای علاقه‌مندان عمومی تاریخ که حوصله‌ی متن‌های مفصل و مستند را دارند نیز این کتاب می‌تواند مرجع مناسبی برای آشنایی عمیق‌تر با ریشه‌های تمدن ایرانی باشد.

درباره حسن پیرنیا

حسن پیرنیا (مشیرالدوله) سیاست‌مدار، دولتمرد، تاریخ‌دان و حقوقدان برجسته‌ی ایرانی در اوایل قرن بیستم بود. او در سال ۱۲۵۰ خورشیدی (یا ۱۲۵۱ به روایتی دیگر) در نایین متولد شد و در خانواده‌ای سیاسی و بانفوذ بزرگ شد. او بزرگ‌ترین پسر میرزا نصرالله خان، نخست‌وزیر دوره‌ی قاجار، بود. حسن پیرنیا در روسیه و فرانسه حقوق خواند و با نظام‌های حقوقی و سیاسی اروپا آشنا شد. پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۲۷۸ مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران را تأسیس کرد که بعدها بخشی از دانشگاه تهران شد. پس از درگذشت پدرش، عنوان مشیرالدوله را برگزید و نقش مهمی در تدوین قانون اساسی مشروطه‌ی ایران در سال ۱۲۸۵ ایفا کرد که نظام پادشاهی مشروطه را در ایران برقرار ساخت.

پیرنیا در طول حیات سیاسی خود مجموعاً ۲۴ مقام دولتی را عهده‌دار بود و چهار دوره نخست‌وزیر ایران در زمان احمدشاه قاجار شد. دوره‌های نخست‌وزیری او عبارت بودند از: مدتی کوتاه در ۱۲۹۴، سپس از اردیبهشت ۱۲۹۷ تا مرداد ۱۲۹۷، از مرداد ۱۲۹۷ تا مهر ۱۲۹۹، از بهمن ۱۳۰۰ تا خرداد ۱۳۰۱ و نهایتاً از خرداد ۱۳۰۲ تا آبان ۱۳۰۲. در آخرین دوره‌ی نخست‌وزیری‌اش، محمد مصدق را به‌عنوان وزیر امور خارجه منصوب کرد و رضاخان (بعدها رضاشاه پهلوی) را به‌عنوان وزیر جنگ ابقا نمود. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاسی پیرنیا کمک به جلوگیری از تصویب قرارداد ۱۹۱۹ انگلیس و ایران بود که ایران را عملاً به قیمومیت بریتانیا تبدیل می‌کرد. پیرنیا پس از بازنشستگی از سیاست خود را وقف پژوهش کرد و کتاب سه‌جلدی تاریخ ایران باستان را منتشر نمود؛ نسخه‌ی خلاصه‌شده‌ی آن به کتاب درسی استانداردی برای دانش‌آموزان تبدیل شد. او در سال ۱۳۰۱ به همراه عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی، انجمن آثار ملی را تأسیس کرد. حسن پیرنیا در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ در تهران در سن ۶۴ سالگی درگذشت. خانه‌ی تاریخی او در تهران اکنون به موزه‌ای معروف به عمارت مشیرالدوله تبدیل شده است.