کتاب گفت و گو با وودی آلن

کتاب گفت و گو با وودی آلن، مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها و نشست‌های مفصل اریک لاکس با وودی آلن از اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰ تا سال ۲۰۰۹ است؛ همراهی‌ای که از یک مصاحبه‌ی کوتاه و ناموفق برای مجله‌ی نیویورک‌تایمز شروع شد و به گفت‌وگوهایی چندده‌ساله در پشت‌صحنه‌ی فیلم‌ها، اتاق تدوین، لوکیشن‌ها و خانه‌ی آلن رسید. کتاب بر پایه‌ی گفت‌وگوهایی طولانی، پیوسته و موضوع‌محور شکل گرفته و خواننده را با نحوه‌ی ایده‌پردازی و نوشتن فیلم‌نامه، انتخاب بازیگر، تدوین، موسیقی و در کل نگاه آلن به سینما آشنا می‌سازد. این کتاب را مازیار عطاریه ترجمه و نشر شورآفرین منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گفت و گو با وودی آلن

کتاب گفت و گو با وودی آلن با تمرکز بر رابطه‌ی طولانی‌مدت اریک لاکس و وودی آلن شکل گرفته و از همان ابتدا روشن می‌کند که با یک مصاحبه‌ی مقطعی روبه‌رو نیست. لاکس در مقدمه روایت می‌کند که نخستین دیدارشان در سال ۱۹۷۱ برای پرونده‌ای در نیویورک‌تایمز آن‌قدر خشک و کوتاه بود که عملاً به جایی نرسید؛ اما تصادفی ساده در خیابان‌های ساسالیتو و حضور او در پشت‌صحنه‌ی فیلم دوباره بنوازش سَم، آغاز مسیری شد که به ده‌ها ساعت گفت‌وگو در طول چند دهه انجامید. در این کتاب، خواننده آلن را از بروکلینِ دوران نوجوانی و روزهایی که برای ستون‌نویس‌های شایعات، شوخی‌های تک‌خطی می‌فرستاد، تا ورودش به تلویزیون، استندآپ کمدی، نوشتن فیلم‌نامه و سپس کارگردانی فیلم‌هایش قدم‌به‌قدم دنبال می‌کند. 

کتاب گفت و گو با وودی آلن در چند فصل موضوعی تنظیم شده که هر کدام یک جنبه‌ی مشخص از کار آلن را دنبال می‌کنند؛ از ایده‌ها و شکل‌گیری طرح‌های اولیه تا نوشتن، انتخاب بازیگر، کارگردانی، تدوین، موسیقی و در نهایت نگاه خود او به کارنامه‌اش. هر فصل معمولاً از یک بازه‌ی زمانی مشخص شروع می‌شود (مثلاً از اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰) و تا سال‌های ۲۰۰۶ یا ۲۰۰۷ ادامه پیدا می‌کند، بنابراین خواننده می‌تواند هم سیر زمانی رشد آلن را ببیند و هم در صورت تمایل، فصل‌های مورد علاقه‌اش مثل بخش‌های مربوط به ایده‌پردازی، ساخت فیلم‌های دراماتیک، تجربه‌ی فیلم‌های موزیکال یا کار در لندن را جداگانه بخواند. 

خلاصه کتاب گفت و گو با وودی آلن

در گفت و گو با وودی آلن، محور اصلی کتاب شیوه‌ی فکر کردن آلن به ایده، داستان، شخصیت و فرم سینمایی است. او بارها تأکید کرده است که ایده‌ها معمولاً به‌ شکل جرقه و ناخودآگاه به ذهنش می‌رسند؛ از شوخی دو عروسک‌گردان در بازدید از زندان در فیلم پول را بردار و فرار کن تا حضور ناگهانی هامفری بوگارت در فیلم دوباره بنوازش سَم که ابتدا فقط یک یادداشت کوتاه در حاشیه‌ی فیلم‌نامه بوده و بعد به یکی از شخصیت‌های اصلی تبدیل شد. آلن توضیح می‌دهد که تقریباً همه‌ی کارهایش به‌نوعی به زندگی خودش ربط دارند، اما آن‌قدر در آن‌ها اغراق و تحریف شده که بیشتر شبیه داستان به‌نظر می‌رسند.

در بخش‌های مختلف کتاب، آلن از محدودیت‌های بازیگری خودش حرف زده است؛ این‌که نمی‌تواند نقش کلانتر جنوبی یا قهرمان جنگی را باورپذیر بازی کند و به همین دلیل ایده‌هایش را ناچار است در محدوده‌ی روابط انسانی و شخصیت‌هایی بنویسد که یک مرد شهرنشین عصبیِ هم‌سن‌وسال خودش بتواند آن‌ها را بازی کند. او تفاوت بین کمدی مبتنی بر موقعیت و کمدی مبتنی بر شخصیت را توضیح می‌دهد و می‌گوید که ترجیح می‌دهد تماشاگر به شخصیت بخندد نه فقط به شوخی‌های جداگانه. کتاب نشان می‌دهد که بسیاری از فیلم‌های آلن از ایده‌هایی شروع شده‌اند که سال‌ها در ذهنش مانده‌اند و شکل عوض کرده‌اند؛ مثلاً رز ارغوانی قاهره از تصویر ساده‌ی شخصیتی که از پرده‌ی سینما پایین می‌آید شروع شده و به داستان تلخی درباره‌ی انتخاب ناگزیر واقعیت به‌ جای رؤیا رسیده است. در بخش‌های پایانی، آلن درباره‌ی فیلم‌های جنایی‌‌فلسفی مثل امتیاز نهایی صحبت کرده و توضیح داده که چطور از الگوهای ادبی مثل جنایت و مکافات و مکبث الهام گرفته تا قتل را نه به‌عنوان معمای پلیسی، بلکه به‌عنوان مسئله‌ای اخلاقی و وجودی به تصویر بکشد؛ جایی که «بزهکاری عاقبت ندارد» دیگر یک شعار اخلاقی نیست و جهان داستان، بی‌اعتنایی خود را به عدالت نشان می‌دهد.

چرا باید کتاب گفت و گو با وودی آلن را بخوانیم؟

خواندن گفت و گو با وودی آلن فرصتی‌ست برای دیدن پشت‌صحنه‌ی شکل‌گیری فیلم‌ها، نه از زاویه‌ی خاطره‌گویی کوتاه، بلکه در امتداد چند دهه گفت‌وگو که در آن‌ها خود آلن بارها به ایده‌های قدیمی برمی‌گردد، آن‌ها را اصلاح می‌کند، کنار می‌گذارد یا در قالبی تازه زنده می‌کند. کتاب موفق می‌شود تصویری نسبتاً صریح از تناقض‌های شخصیتی آلن ارائه دهد: مردی که در زندگی روزمره از حمله‌ی ناگهانی ترس و بیماری می‌ترسد، از ماشین‌ها بیزار است، اما در کار، روی صحنه و سر فیلم‌برداری، فردی مسلط، دقیق و سخت‌گیر است. برای کسانی که به فرایند خلاقه، تاریخ سینمای معاصر، یا نسبت بین زندگی شخصی و اثر هنری علاقه‌مند هستند، این کتاب امکان مقایسه‌ی مستقیم فیلم‌های دیده‌شده با مسیر شکل‌گیری آن‌ها را فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این مصاحبه به علاقه‌مندان سینما، دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های سینما و مطالعات فیلم، دوستداران آثار وودی آلن و کسانی که به فرایند شکل‌گیری ایده و فیلمنامه‌نویسی علاقه‌مند هستند پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب گفت و گو با وودی آلن

«ا.ل: آیا از شخصیتی که برایش می‌نویسی، تصویر شفافی در ذهن داری؟

و.آ: قالب مشخصی از شخصیت من وجود ندارد. هیچ‌وقت فکر نمی‌کنم که خب، این شخصیت فلان کار را نمی‌کند. در اجراهای زنده و فیلم، کاری را انجام می‌دهم که به‌نظرم خنده‌دار است و این مسئله صددرصد غریزی است. فقط می‌دانم که به کسی شلیک نمی‌کنم و نمی‌گذارمش داخل فریزر. کاری را می‌کنم که باید بکنم و بعد از آن یک شخصیت پدیدار می‌شود. به غیر از این، این مسئله معنی خاصی برایم ندارد. فقط می‌خواهم خنده‌دار باشم و اگر در کنار خنده‌دار بودن پیغامی هم رسانده شود، چه بهتر.

هیچ قضاوت شخصی از شخصیتی که ایجاد می‌شود، ندارم. تنها می‌توانم او را براساس شنیده‌هایم توصیف کنم: معاصر، عصبی، بافرهنگ، مفلوک، با ماشین‌ها کنار نمی‌آید، وصلهٔ ناجور دنیا. از این‌جور مزخرفات. می‌توانم بخش‌های خاصی از آن را ببینم، اما هیچ‌وقت در شروع کار با خودم فکر نمی‌کنم قرارست از این شخصیت یک فرد مفلوک بسازم. گمان نمی‌کنم بشود هم فکر کنی و هم کار. کار را انجام می‌دهی و تمام.

مطمئن هستم که چاپلین هم در مورد کارهایش محاسبه و دودوتاچهارتا نمی‌کرده، اما مردم می‌گویند: "سبیل چاپلین نشانهٔ بیهودگی است و کفش‌های بزرگش نشانهٔ فلان چیز است و راه رفتنش نشانهٔ چیزی دیگر." مطمئنم چیزی که در ذهن چاپلین می‌گذشته، این بوده که این تصویر خنده‌دار از آب درمی‌آید: این شلوار و کفش‌های بزرگ را می‌پوشم و این سبیل را می‌گذارم؛ این‌طوری به‌نظر خنده‌دار می‌آیم.»