کتاب دانش قصه گویی

کتاب دانش قصه گویی (The Science of Storytelling) نوشته ویل استور، هنر قصه گویی را با کمک علوم شناختی و ساختار مغز توضیح می‌دهد و رویکردهایی پیشنهاد می‌کند تا بتوانیم قصه گوهای بهتری شویم. کتاب مفاهیمی همچون جهان داستان، شخصیت، ناخودآگاه، معنا و پیرنگ را برای خواننده باز می‌کند و آن‌ها را به یافته‌های عصب‌شناسی و روان‌شناسی پیوند می‌زند. این کتاب را هنگامه ناهید برای نشر شورآفرین ترجمه کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دانش قصه گویی

کتاب دانش قصه‌ گویی اثر ویل استور، پژوهشی نوآورانه در حوزه‌ی میان‌رشته‌ای علوم اعصاب، تکامل و ادبیات است که با نگاهی به ماهیت هستی آغاز می‌شود: این‌که داستان، تنها درمان انسان در برابر وحشت فناپذیری و پوچی کیهان است. استور با تکیه بر یافته‌های علمی نشان می‌دهد که مغز ما نه ماشینی منطقی، بلکه یک پردازشگر داستان است که برای بقا در جهان اجتماعی، واقعیت را به شکلی هدفمند و معنادار بازسازی می‌کند. از دیدگاه او، قصه صرفاً ابزاری برای سرگرمی نیست، بلکه یک مکانیسم تکاملی حیاتی است که به انسان اجازه می‌دهد در تاریکی جمجمه، از پالس‌های الکتریکی، توهمی کنترل‌شده و منسجم از جهان بیرون بسازد. ساختار کتاب با پرسش از چرایی و چگونگی آغاز یک روایت شکل می‌گیرد و بر مفهوم تغییر غیرمنتظره به عنوان محرک اصلی مغز تأکید می‌کند. نویسنده با پل زدن میان شاهکارهای ادبی نظیر آنا کارنینا و ایلیاد تا پدیده‌های مدرنی چون بازی‌های گرسنگی و هری پاتر، نشان می‌دهد که چگونه نقص اطلاعات و کنجکاوی، سیستم‌های عصبی ما را فعال می‌کنند. استور توضیح می‌دهد که جزئیات حسی در داستان‌ها، همان دروغ‌های مفیدی هستند که مغز برای مدل‌سازی واقعیت به کار می‌گیرد. این اثر با به چالش کشیدن الگوهای سنتی نظیر سفر قهرمان و جایگزینی آن‌ها با رویکردهای مبتنی بر کارکرد مغز، به کالبدشکافی لایه‌های شخصیت، ناخودآگاه و پیرنگ می‌پردازد تا فاش کند که چگونه قصه‌ها، هویت و معنای زندگی ما را در مواجهه با نیستی پی‌ریزی می‌کنند.

خلاصه کتاب دانش قصه گویی

کتاب دانش قصه گویی بر این ایده استوار است که مغز انسان ذاتاً قصه‌گو است و برای مهار جهان، دیگران و ترس از نیستی، واقعیت را به شکل داستانی با قهرمان، هدف و تغییر بازسازی می‌کند. ویل استور ابتدا نشان می‌دهد که چرا داده‌های خام زندگی‌نامه‌ای برای مغز جذاب نیست و داستان زمانی آغاز می‌شود که چیزی تغییر کرده است. او با تکیه بر تحقیقات عصب‌شناسی توضیح می‌دهد که سیستم‌های ادراکی ما بر تشخیص تغییر بنا شده‌اند و به همین دلیل، آغازهای قوی در داستان‌ها معمولاً لحظه‌ی تغییر یا تهدید به تغییر را هدف می‌گیرند. در ادامه، کتاب به نقص اطلاعات و کنجکاوی می‌پردازد و با ارجاع به کارهای جرج لوونشتاین، توضیح می‌دهد که مغز در برابر مجموعه‌های ناقص اطلاعات، به‌طور خودکار کنجکاو می‌شود و قصه‌گو با طرح سؤال، معما، توالی‌های نیمه‌قابل‌پیش‌بینی، نقض انتظار و دانستن این‌که کسی دیگر جواب را می‌داند، توجه را نگه می‌دارد. 

بخش مهمی از کتاب به این می‌پردازد که چگونه هنگام خواندن، مغز از کلمات، مدل‌های حسی و فضایی می‌سازد. گرامر مانند کارگردان فیلم عمل می‌کند و ترتیب کلمات، زاویه‌ی دوربین ذهنی را تعیین می‌کند. به همین دلیل، ساختارهای فعال، ترتیب طبیعی ادراک را بهتر تقلید می‌کنند و جزئیات خاص و حسی، مدل‌های واضح‌تری در ذهن می‌سازند. استور با مثال‌هایی از مری شلی، تالکین، جنگ ستارگان و بلیدرانر نشان می‌دهد که چگونه نام‌گذاری، جزئیات حسی و اشاره‌های گذرا، جهان‌های کامل و باورپذیر می‌سازند. سپس به جهان اجتماعی می‌رسد: مغز انسان برای خواندن ذهن دیگران، نظریه‌ی ذهن و زندگی در منظره‌ای اجتماعی تکامل یافته است. داستان‌ها در اصل آزمایشگاه‌هایی برای بررسی این هستند که چرا مردم کارهایی را که می‌کنند انجام می‌دهند. 

در لایه‌ی بعدی، استور به حافظه، تداعی و استعاره می‌پردازد. هر شی در جهان داستانی، شبکه‌ای از خاطرات و احساسات را در مغز فعال می‌کند و شاعر یا نویسنده با انتخاب دقیق کلمات، این شبکه‌ها را می‌نوازد. در پایان این بخش‌ها، کتاب استدلال می‌کند که بسیاری از قوانین سنتی قصه‌ گویی، ریشه در نحوه‌ی کار مغز دارند و فهم این چراها به قصه‌گو امکان می‌دهد قوانین را آگاهانه‌تر به‌کار ببرد یا بشکند.

چرا باید کتاب دانش قصه گویی را بخوانیم؟

خواننده با دنبال‌کردن استدلال‌های کتاب، می‌تواند بین نظریه‌های کلاسیک قصه‌ گویی و یافته‌های عصب‌شناسی و روان‌شناسی پلی بزند و بفهمد که قوانین نانوشته‌ی روایت، چگونه با ساختار توجه، حافظه، کنجکاوی و نظریه‌ی ذهن در مغز گره خورده‌اند. کتاب دانش قصه‌ گویی علاوه‌ بر توضیح مفاهیم، پر است از نمونه‌های دقیق از ادبیات، سینما، تلویزیون، اسطوره، تبلیغات و حتی رؤیاها. برای کسانی که می‌خواهند روایت را جدی‌تر بفهمند یا بنویسند، این کتاب هم منبعی برای الهام است و هم ابزاری برای تحلیل دقیق‌تر آنچه در داستان‌ها رخ می‌دهد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب دانش قصه گویی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به نوشتن داستان، فیلم‌نامه، نمایش‌نامه یا گزارش‌های روایی علاقه‌مندند و می‌خواهند بدانند مغز مخاطب چگونه با روایت درگیر می‌شود؛ همچنین به دانشجویان و علاقه‌مندان حوزه‌های روان‌شناسی، علوم شناختی، مطالعات رسانه و ادبیات که کنجکاوند پیوند میان علم و قصه را ببینند.

بخشی از کتاب دانش قصه گویی

«بسیاری از داستان‌ها در لحظهٔ تغییر غیرمنتظره شروع می‌شوند و بر همین اساس ادامه می‌یابند. فرقی نمی‌کند که یک داستان کوتاه شصت کلمه‌ای در مورد افول یک ستارهٔ تلویزیونی باشد یا داستانی حماسی و سیصدوپنجاه هزار کلمه‌ای مانند آنا کارنینا، هر داستانی که می‌شنوید به این معناست که: "چیزی تغییر کرده است". تغییر، بی‌نهایت برای مغز جذاب است. عصب‌شناس، پروفسور سوفی اسکات می‌گوید: "تقریبا تمام ادراک، مبتنی بر تشخیص تغییر است. سیستم‌های ادراکی ما در کل کار نمی‌کنند مگر این‌که تغییراتی برای درک و شناسایی وجود داشته باشد." در یک محیط پایدار، مغز به‌نسبت آرام است، اما به محض این‌که تغییر را تشخیص می‌دهد، آن رویداد، بی‌درنگ به شکل موجی از فعالیت‌های عصبی درمی‌آید.

در اثر چنین فعالیت‌های عصبی‌ است که تجربهٔ شما از زند‌گی، پدیدار می‌شود. هر آن‌چه که تا به حال دیده و به آن فکر کرده‌اید، همهٔ کسانی که دوست داشته و یا از آنان متنفر بوده‌اید، هر رازی که مخفی نگه داشته‌اید، هر رؤیایی که دنبال کرده‌اید، هر غروب خورشید، هر طلوع، هر درد، سعادت، ذوق و اشتیاق ـ‌همگی محصول خلاقانه‌ای از توفان‌های اطلاعاتی‌ است که در بخش‌های دور و تاریک مغز شما ورود کرده و در آن جریان دارد. این تودهٔ ژله‌ای پرداز‌شگر ۱.۲ کیلوگرمی صورتی مایل به خاکستری را، که بین گوش‌هایتان قرار دارد شاید خیلی راحت بشود میان دو دست گرفت؛ اما در مقیاس خاص دیگری، فراتر از درک است. شما ۸۶ میلیارد سلول مغز یا "نرون" دارید که پیچید‌گی هر کدام از آن‌ها به اندازهٔ یک شهر است، و سیگنال‌ها با سرعت ۱۲۰ متر در ثانیه بینشان جریان دارد. آن‌ها در امتداد ۱۵۰ هزار تا ۱۸۰ هزار کیلومتر سیم‌کشی سیناپسی حرکت می‌کنند، طولی که برای چهار بار به دور سیاره‌مان (زمین) پیچیدن، کفایت می‌کند.»