کتاب سینمای مردم شناختی ایران

کتاب سینمای مردم شناختی ایران نوشته و پژوهش همایون امامی است و نشر افکار آن را منتشر کرده است. این کتاب نقدی بر قوم‌پژوهی در سینمای مستند ایران است.

درباره کتاب سینمای مردم شناختی ایران

سینمای مستند قوم‌پژوهی گونه‌ای خاص از سینمای مستند با ریشه‌ای دوگانه است. نخستین ریشه را در سینمای مستند باید جست؛ ریشه‌ای که ماهیت و چگونگی آن را تعریف می‌کند. بنابراین می‌بایست یک مستند قوم‌پژوه از شرایط کیفی ویژه‌ای برخوردار باشد تا بتوان آن را به سینما منتسب دانست. صرف تصاویر متحرکی که در کنار هم سامان داده شده باشند؛ به‌رغم ارزش و اهمیت علمی‌شان، کافی به‌نظر نمی‌رسند. سینما تعریفی روشن دارد و سینمای مستند قوم‌پژوه ناگزیر از رعایت این تعریف است. اهمیت این پیش شرط وقتی خود را می‌نمایاند که بدانیم امروزه تودهٔ انبوهی از مواد تصویری متحرک عرضه می‌شوند که گاه به واسطهٔ تعلق به علوم یا هنر و فرهنگ، از ارزش‌های والایی نیز برخوردارند. آثاری که نمی‌توان به هیچ عنوان برای آن‌ها هویتی سینمایی قایل شد.

ریشهٔ دوم سینمای مستند قوم‌پژوهی را می‌توان در دانش مردم‌شناسی یافت. وقتی از فیلمی، به‌عنوان مستند قوم‌پژوه یاد می‌کنیم، ضروری است که تعاریف مربوطه و شروط تعریف شدهٔ انتساب خود را به قوم‌پژوهی داشته باشد. کیفیت برتر سینمایی و ارزش‌های هنری تأیید شده هم نمی‌تواند چنین اثری را در ارزیابی و نقادی، ارزشمند بداند. بنابراین اثر قوم‌پژوه برگزیده، اثری است که بی هیچ تساهلی بتوان از انتساب آن با سینما از یک سو و قوم‌پژوهی از سوی دیگر سخن گفت؛ بی‌آن‌که یکی فدای دیگری شده باشد. چنین باوری مبنای نگارش این دفتر شد.

در کتاب سینمای مردم شناختی ایران قوم‌پژوهی همچون دانشی نسبتا جدید مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت؛ و ضمن اشاره به پیشینهٔ آن در ایران و جهان، دبستان‌های مختلف آن تشریح خواهد شد. در ادامه، از سینمای مستند قوم‌پژوه و پیشینهٔ آن در ایران و جهان سخن خواهد رفت.

در بخش میانی، نمونه‌های شاخصی که به قوم‌پژوهی پرداخته‌اند مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرند.

بخش‌ها و فصل‌های کتاب از این قرار است:

بخش اوّل: کلیات و تعاریف

فصل اوّل: قوم‌پژوهی، قوم‌شناسی و انسان‌شناسی

فصل دوم: پیشینهٔ قوم‌پژوهی در سینمای مستند جهان

فصل سوم: پیشینهٔ قوم‌پژوهی در سینمای مستند ایران

بخش دوم: نقد و بررسی آثار برجسته

بخش سوم: قوم‌پژوهی در سینمای مستند امروز ایران

قوم‌پژوهی در سینمای مستند امروز ایران

خواندن کتاب سینمای مردم شناختی ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران سینمای مستند و رشتهٔ مردم‌شناسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب سینمای مردم شناختی ایران

«سینمای مستند قوم‌پژوه در ایران با فیلم‌های سیاحتی شروع می‌شود؛ فیلم‌هایی که یا سیاحتی محض هستند؛ و یا به قصد تبلیغ به ساخت مستندهای سیاحتی روی آورده‌اند. مانند فیلم‌های کاروان سیاه (۱۹۲۶) و یا کاروان زرد (۱۹۳۰) که به دستور آندر سیتروئن رییس شرکت اتومبیل‌سازی سیتروئن فرانسه، به منظور تشویق مردم به سفرهای ماشینی ساخته شد. در این فیلم‌ها اگر چه تم اصلی را سیاحت تشکیل می‌داد؛ ولی اغلب فیلم‌ساز از کنار پاره‌ای آیین‌ها و یا مراسم بی‌تفاوت نمی‌گذشت. فیلم‌ساز اگر چه آن را به شیوه‌ای علمی، مردم‌شناسانه و با تعمق نگاه نمی‌کرد، ولی با همان نگرش سطحی خود آن را از نظر دور نمی‌داشت. برای نمونه می‌توان به آیین عید قربان اشاره کرد که در فیلم کاروان زرد تصویر شده است.

برای مطالعهٔ بهتر پیشینهٔ مستند قوم‌پژوه در ایران دوره‌های زیر از یکدیگر قابل تفکیک‌اند:

ـ دورهٔ نخست: دوره‌ای که در آن اندیشه‌های اوّلیه قوم‌پژوهی در سایهٔ فیلم‌های سیاحتی مطرح می‌شوند.

ـ دورهٔ دوم: دوره‌ای که نخستین فیلم‌های قوم‌پژوه ایران در وزارت فرهنگ و هنر شکل می‌گیرند، آثاری چون شقایق سوزان (۱۳۴۱)، از هوشنگ شفتی و گود مقدس (۱۳۴۳)، از هژیر داریوش.

ـ دورهٔ سوم: با آغاز مستندسازی قوم‌پژوه در تلویزیون ملی ایران، تأسیس گروه پژوهش ایران زمین و تولید فیلم‌های ایران‌شناسی زیر نظر فریدون رهنما همراه است.

ـ دورهٔ چهارم: شروع علمی مستندسازی قوم‌پژوه در سال ۱۳۴۷، که با فیلم‌های بلوط، مَشک، و دهدشت شروع و ادامهٔ آن توسط همکاران و شاگردان دکتر نادر افشارنادری پی گرفته می‌شود.

ـ دورهٔ پنجم: مستندسازی قوم‌پژوه امروز ایران.»