کتاب شکاف‌های جامعه‌ ایرانی

کتاب شکاف‌های جامعه‌ ایرانی نوشته محمد رضایی (۱۳۵۱)، استاد دانشگاه تربیت مدرس و جامعه‌شناس ایرانی است که در انتشارات آگاه چاپ شده است. کتاب شکاف‌های جامعه‌ ایرانی، پرده از تناقضاتی برمی‌دارد که در سه قلمرو مهم اجتماعی (با تمرکز بر مفهوم قانون) ، فرهنگ و سیاست (با تمرکز بر مفهوم دموکراسی و توسعه سیاسی) در کشور وجود دارد. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه نحوهٔ ادراک از مسائل جامعه امروز و راه‌حل‌های برآمده از آن، از درک تفاوت‌ها و سیالیت ناجامعه ایران دور مانده است.

درباره کتاب شکاف‌های جامعه‌ ایرانی 

اجتماعات انسانی، به طور پیوسته، با متغیرهای تازه‌ای روبه‌رو هستند که مدار حرکت و تحول آن‌ها را دستخوش تغییرات جدی و بنیادی می‌سازد. از نظر نویسنده، مشکل اصلی این ناجامعه‌ها، از جمله ناجامعه ایران، اتصال به دنیایی دیگر است که شتاب تحولات آن‌ها، بر منطق درونیشان اثر می‌گذارد و درنتیجه، قاعده‌های خودتنظیمی این جوامع را به‌هم می‌زند. 

مراد از جامعه، چنان‌چه در ادبیات جامعه‌شناسی مرسوم است، مجموعه‌ای از مناسبات میان کنش‌گران و نهادهای اجتماعی بر مبنای قواعدی مشخص در محدوده‌ٔ جغرافیایی معین است. مفروضه‌ٔ چنین تعریفی انسجام و نظمی ایده‌آل و پیامد آن اندیشیدن به کلیتی منسجم است. شاید با چنین مفروضه‌ای است که توصیف‌های محققان ما از جامعه‌ی ایران، در قالب مفاهیمی مانند جامعه‌ی کلنگی، فروپاشی اجتماعی و جامعه‌ٔ در حال گذار، شکل گرفته است.

 مفهوم جامعه‌ٔ کلنگی عمری نسبتاً طولانی را برای نهادها و مناسبات اجتماعی مفروض می‌گیرد. تصور کنید جامعه‌ٔ ایرانی به بنایی تشبیه می‌شود که به خلاف معمول در میان دیگر ملل سریع‌تر از آن‌چه عموما تصور می‌شود رو به فرسودگی می‌نهد و مناسبات دیگری جایگزین نظام روابط پیشین می‌گردد. در این رویکرد، نکته‌ای در خور توجه وجود دارد که بر تغییرات مداوم و پایان‌ناپذیر اجتماعی در جامعه‌ٔ ایران اشاره دارد.

کتاب شکاف‌های جامعه‌ ایرانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب به علاقه‌مندان به مطالعات فرهنگی و جامعه‌شناسی پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب شکاف‌های جامعه‌ی ایرانی

«این کتاب، پرده از تناقضاتی برمی‌دارد که در سه قلمرو مهم اجتماعی (با تمرکز بر مفهوم قانون) ، فرهنگ و سیاست (با تمرکز بر مفهوم دموکراسی و توسعه سیاسی) به شکل گران‌جانی در کشور وجود دارد. عموماً چنین پنداشته می‌شود وجود چنین مسائلی در ساختارهای اجتماعی ایران همیشه تکوین جامعه را به تعویق انداخته است. مراد از جامعه، چنان‌چه در ادبیات جامعه‌شناسی مرسوم است، مجموعه‌ای از مناسبات میان کنش‌گران و نهادهای اجتماعی بر مبنای قواعدی مشخص در محدوده‌ی جغرافیایی معین است. مفروضه‌ی چنین تعریفی انسجام و نظمی ایده‌آل و پیامد آن اندیشیدن به کلیتی منسجم است.

شاید با چنین مفروضه‌ای است که توصیف‌های محققان ما از جامعه‌ی ایران، در قالب مفاهیمی مانند جامعه‌ی کلنگی، فروپاشی اجتماعی و جامعه‌ی در حال گذار، شکل گرفته است. مفهوم جامعه‌ی کلنگی عمری نسبتا طولانی را برای نهادها و مناسبات اجتماعی مفروض می‌گیرد. تصور کنید جامعه‌ی ایرانی به بنایی تشبیه می‌شود که به خلاف معمول در میان دیگر ملل سریع‌تر از آن‌چه عموما تصور می‌شود رو به فرسودگی می‌نهد و مناسبات دیگری جایگزین نظام روابط پیشین می‌گردد. در این رویکرد، نکته‌ای در خور توجه وجود دارد که بر تغییرات مداوم و پایان‌ناپذیر اجتماعی در جامعه‌ی ایران اشاره دارد. با وجود این، جامعه‌ی کلنگی درکی مناسب از مناسبات اجتماعی در ایران به دست نمی‌دهد. دلیل اصلی چنین نقدی به مفروضه‌ی پشت این مفهوم برمی‌گردد که بر نوعی پیوستگی ایده‌آل اشاره دارد. گویی ثبات نه فرسودگی زودرس گوهری است که جوامع باید به آن برسند.

شاید جوامع غربی نمونه‌های ازلی برای چنین مفهومی باشند. چنین پیش‌فرضی در دو سازه‌ی دیگر جامعه در حال گذار و فروپاشی اجتماعی نیز دیده می‌شود. اما اگر نه ثبات بلکه خود مفهوم دگردیسی پیوسته را مفهومی مرکزی برای تحلیل جامعه ایران در نظر بگیریم چه بسا درکی دیگر از شرایط کنونی جامعه ایران به دست می‌آید.»