کتاب ماتیلدا

کتاب ماتیلدا (Matilda‬) نوشته رولد دال و ترجمه محبوبه نجف خانی است و نشر کتاب چ آن را برای کودکان و نوجوانان روانه‌ی بازار کرده است. این داستان بلند (نوولا) درباره‌ی دختربچه‌ای بسیار باهوش و اهل مطالعه به نام ماتیلدا است که برخلاف نبوغ خیره‌کننده‌اش، در خانواده‌ای بی‌توجه و سطحی زندگی می‌کند. او بالاخره با دنیای آدم‌بزرگ‌های نادان به مبارزه برمی‌خیزد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ماتیلدا اثر رولد دال

کتاب ماتیلدا یکی از آثار رولد دال است که با دستمایه قرار دادن تقابل معصومیت و نبوغ کودکانه با نادانی بزرگ‌ترها پدید آمده است. این داستان بلند (نوولا) درمورد دختری پنج‌ساله به نام ماتیلدا وُرم‌وود است که بدون هیچ‌گونه راهنمایی از سوی پدر و مادرش، خواندن و محاسبات ریاضی را یاد گرفته است. او در خردسالی آثار بزرگ ادبیات جهان را مطالعه می‌کند. فضای این کتاب آکنده از شوخ‌طبعی گزنده و طنزی انتقادی نسبت به رفتارهای نادرست، مصرف‌گرایی و بی‌توجهی خانواده‌ها به استعدادهای درخشان کودکان است.

داستان بلند ماتیلدا نشان می‌دهد که یک کودک چگونه می‌تواند با اتکا به نیروی دانایی و تدابیر هوشمندانه در برابر قلدری و حماقت اطرافیانش ایستادگی کند. رولد دال با خلق شخصیت‌های متضاد مانند ماتیلدای تیزهوش و آرام، پدر و مادر خودخواه و حقه‌باز، مدیر خشن مدرسه و معلمی مهربان و فهمیده، موقعیت‌های طنزآمیز و کشمکش‌های داستانی متنوعی را آفریده است. این کتاب کودکان و نوجوانان را با شیوه‌های گوناگون برخورد با رفتارهای ناعادلانه در خانه و مدرسه روبه‌رو می‌کند.

ماتیلدا در سال ۱۹۸۸ میلادی منتشر شد. کوئنتین بلیک (Quentin Blake) تصویرگری این داستان بلند را بر عهده داشته است.

خلاصه داستان ماتیلدا

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

ماتیلدا دختربچه‌ای نابغه و پنج‌ساله است که در خانواده‌ای غافل، سطحی‌نگر و شیفته‌ی تماشای تلویزیون به دنیا آمده است. پدر او دلال اتومبیل‌های دست‌دوم است و وجود دختر را مایه‌ی دردسر می‌داند. ماتیلدا در چهارسالگی به‌تنهایی به کتابخانه‌ی عمومی می‌رود و آثار بزرگ ادبیات را می‌خواند. او در مواجهه با خشونت‌ها و بی‌عدالتی‌های مکرر پدرش با نقشه‌هایی هوشمندانه به تنبیه او دست می‌زند. با ورود به مدرسه، استعداد شگفت‌انگیز ماتیلدا توسط معلم مهربانش، خانم هانی، کشف می‌شود؛ هرچند فضای مدرسه زیر سایه‌ی مدیر بی‌رحم و وحشتناکی به نام خانم ترانچبال اداره می‌شود که کودکان را به‌شدت آزار می‌دهد.

چرا باید کتاب ماتیلدا را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ماتیلدا را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب داستانی سرشار از شوخ‌طبعی و طنز را درباره‌ی غلبه‌ی هوش و دانایی بر زورگویی و نادانی به تصویر می‌کشد.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب ارزش کتاب‌خوانی و اشتیاق به یادگیری را از نگاه شخصیتی خردسال و کنجکاو درمی‌یابد.
• این اثر رفتارهای سطحی، بی‌توجهی والدین به نیازهای عاطفی و نادیده‌گرفتن استعداد کودکان را به چالش می‌کشد.
• کتاب حاضر به‌کمک کشمکش‌های غیرمنتظره و شخصیت‌های متنوع، مخاطب را با نمونه‌ای از داستان‌نویسی مدرن ویژه‌ی کودک و نوجوان آشنا می‌کند.

خواندن کتاب ماتیلدا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ماتیلدا به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خواندن این کتاب به دوستداران ادبیات داستانی قرن ۲۰ انگلستان و قالب داستان بلند (نوولا) با چاشنی فانتزی و طنز پیشنهاد می‌شود.
• این کتاب برای کودکان و نوجوانان و والدینی مناسب است که به موضوع پرورش خلاقیت، استعدادهای فردی و درک کودکان اهمیت می‌دهند.
• این نوولا به کسانی پیشنهاد می‌شود که به داستان‌هایی با مضمون ایستادگی در برابر قلدری و بی‌عدالتی علاقه دارند.
• خواندن این داستان بلند طنزآمیز برای دوستداران آثار رولد دال مناسب است.

درباره رولد دال

رولد دال (Roald Dahl) داستان‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس اهل بریتانیا، ۱۳ سپتامبر ۱۹۱۶ متولد شد و ۲۳ نوامبر ۱۹۹۰ چشم از جهان بست. دوران اوج درخشش ادبی او در حوزه‌ی نگارش برای رده‌های سنی کودک و بزرگسال به دهه‌ی ۱۹۴۰ میلادی بازمی‌گردد. از برجسته‌ترین تألیفات او می‌توان کتبی همچون «غول بزرگ مهربان»، «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی»، «جیمز و هلوی غول‌پیکر» و «ماتیلدا» را برشمرد.

این ادیب نامدار بریتانیایی جایگاهی ویژه در میان شناخته‌شده‌ترین پدیدآورندگان ادبیات کودک دارد و آثارش سالیان متمادی در صدر جدول پرفروش‌ترین کتاب‌های این گروه سنی جای داشته است. مهارت بالا، درک عمیق از جهان کودکان و شناخت دقیق از تخیلات و افکار آنان، از ویژگی‌های قلم رولد دال به شمار می‌رود. رازآلودگی جذاب همراه با لحن طنزآمیز نوشته‌های او سبب شده است که آثارش همواره محبوبیت فراوانی نزد مخاطبان کودک داشته باشد.

شخصیت‌های اصلی داستان‌های رولد دال را کودکان بی‌باک و شجاعی تشکیل می‌دهند که پس از درگیرشدن در ماجراهایی پرهیجان، در نهایت بر اهریمن و پلیدی غلبه می‌یابند. درون‌مایه‌ی آثار او که گاه از موضوعاتی کاملاً پیش‌پاافتاده و روزمره و گاه از مفاهیمی به‌شدت تخیلی و شگفت‌انگیز بهره می‌جوید، مواردی نظیر برابری، انسان‌دوستی، پاسداشت طبیعت، شجاعت و جسارت را منعکس می‌سازد. از داستان‌های متعدد رولد دال برای تولید اثر سینمایی اقتباس گردیده است؛ همانند فیلم سینمایی «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی» به‌کارگردانی تیم برتون.

رولد دال نگارش داستان‌هایی برای رده‌ی سنی بزرگسال را نیز در کارنامه دارد که «گاهی هرگز: قصه‌ای برای سوپرمن» (۱۹۴۸) و «عمو اسوالد من» (۱۹۸۰) از آن جمله‌اند. قلم‌فرسایی در قالب‌های نمایشنامه، فیلم‌نامه، سرودن شعر و تألیف آثار غیرداستانی در زمره‌ی فعالیت‌های او جای گرفته است. رولد دال در یکی از گفتارهای خود چنین ابراز می‌دارد: چنانچه قصد دارید جهان را از دیدگاه کودکان به نظاره بنشینید، بر روی زمین چهارپایه شوید و به بزرگسالانی که مدام به شما دستور می‌دهند، نگاه کنید.

جوایز و افتخارات کتاب ماتیلدا و نویسنده

ماتیلدا برنده‌ی جایزه‌ی کتاب کودک سال ۱۹۹۹ بوده است. رولد دال برنده‌ی سه دوره‌ی نخست جایزه‌ی کتاب کودک استرالیا (BILBY) در بخش مخاطبان کودک شد؛ برای کتاب‌های «ماتیلدا»، «غول بزرگ مهربان» و «چارلی و کارخانه‌ی شکلات‌سازی» است. در نظرسنجی منتشرشده در سال ۲۰۱۲ توسط «اسکول لایبرری ژورنال» (نشریه‌ای ماهانه با مخاطبان عمدتاً آمریکایی)، کتاب ماتیلدا در رتبه‌ی ۳۰ برترین رمان‌های کودک تمام دوران جای گرفت. همچنین مجله‌ی آمریکایی تایمز نام سه کتاب از رولد دال را در فهرست ۱۰۰ کتاب برتر تمام دوران در رده‌ی سنی نوجوانان قرار داد.

ماتیلدا، یک سال پس از انتشار، جایزه‌ی کتاب کودک رد هاوس را در سال ۱۹۸۹ دریافت کرد و در سال ۲۰۰۰ نیز موفق به کسب جایزه‌ی کتاب بلوی پیتر گردید. این داستان بلند در سال ۲۰۰۳ در نظرسنجی «بیگ رید» بی‌بی‌سی از مردم بریتانیا درباره‌ی ۲۰۰ رمان برتر تمام دوران، در رتبه‌ی ۷۴ جای گرفت و ۹ سال بعد در فهرست ۱۰۰ رمان برتر کودکِ منتشرشده توسط «اسکول لایبرری ژورنال» (نشریه‌ای ماهانه با مخاطبان عمدتاً آمریکایی) رتبه‌ی ۳۰ را به خود اختصاص داد.

جوایز و افتخارات رولد دال به پاس نقش و دستاوردهای او در عرصه‌ی ادبیات شامل دریافت جایزه‌ی جهانی فانتزی برای یک عمر دستاورد هنری در سال ۱۹۸۳ و کسب عنوان نویسنده‌ی کودک سال در جوایز کتاب بریتانیا در سال ۱۹۹۰ است. همچنین روزنامه‌ی تایمز در سال ۲۰۰۸ او را در رتبه‌ی شانزدهم فهرست «۵۰ نویسنده‌ی برتر بریتانیا از سال ۱۹۴۵» قرار داد و نشریه‌ی فوربز نیز در سال ۲۰۲۱ او را در صدر فهرست پردرآمدترین چهره‌های سرشناس درگذشته رتبه‌بندی کرد.

رولد دال یکی از نویسندگانی است که کتاب‌هایش بیشترین میزان امانت را در کتابخانه‌های بریتانیا به خود دیده‌اند.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره کتاب ماتیلدا و نویسنده

روزنامه‌ی ایندیپندنت (The Independent): رولد دال به‌نوعی شکسپیرِ ادبیات کودک به شمار می‌رود و فیلم‌سازان و انیمیشن‌سازان همچنان از گنجینه‌ی عظیم آثاری که او خلق کرده است، بهره می‌جویند.

مرورنویسِ سایت گاردین (The Guardian): فکر می‌کنم امتیاز ۱۰ از ۱۰ را به کتاب ماتیلدا بدهم. من عاشق چیزهای کوچک و خنده‌داری شدم که رولد دال در بخش‌هایی از این اثر خلق کرده است. به‌گمانم این کتاب برای کودکان هشت سال به بالا مناسب باشد.

اقتباس‌ها از کتاب ماتیلدا

برخی از اقتباس‌های آفریده‌شده از کتاب ماتیلدا در فهرست زیر دیده می‌شود:

این کتاب از دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی توسط دست‌کم ۱۰ راوی مختلف به صورت کتاب صوتی ضبط شده است.

«ماتیلدا اثر رولد دال» («ماتیلدا» یا «ماتیلدا موزیکال») نمایشی موزیکال با ترانه‌سرایی و آهنگسازی تیم مینچین و نویسندگی دنیس کلی است که در سال ۱۹۸۸ ساخته شد.

تئاتر ردگریو در فارنهام نسخه‌ای موزیکال را با اقتباسی اثر رونی رابینسون و موسیقی کن هوارد و آلن بلیکلی در سال ۱۹۹۰ به‌ روی صحنه برد که تور اجرای آن در سراسر بریتانیا چرخید.

کتاب ماتیلدا در سال ۱۹۹۶ به فیلمی سینمایی به همین نام تبدیل شد. کارگردان این اثر دنی دویتو بود.

برنامه‌ی «کلاسیک سریال» از رادیو ۴ بی‌بی‌سی در سال ۲۰۰۹ اقتباسی دوبخشی از این کتاب را به قلم شارلوت جونز پخش کرد.

دومین نسخه‌ی موزیکالِ این کتاب با نام «ماتیلدا موزیکال» به نویسندگی دنیس کلی و تیم مینچین، به سفارش «کمپانی رویال شکسپیر»، ساخته شد و نخستین‌بار در نوامبر ۲۰۱۰ به اجرا درآمد. نسخه‌ی صحنه‌ای این اثر با استقبال بسیار گسترده‌ی تماشاگران و تحسین منتقدان مواجه شد و جوایز متعدد اولیویه در بریتانیا و جوایز تونی در ایالات متحده را به دست آورد.

اقتباس سینمایی و موزیکال از کتاب ماتیلدا در دسامبر ۲۰۲۲ توسط نتفلیکس و سونی پیکچرز ریلیزینگ منتشر شد.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب ماتیلدا منتشر شده است؟

کتاب حاضر توسط مترجمان و ناشران متفاوت در سال‌های مختلف ترجمه و منتشر شده است. فهرست زیر چاپ‌هایی از این کتاب را نشان می‌دهد:

• م‍ات‍ی‍ل‍دا ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ش‍ه‍لا طه‍م‍اس‍ب‍ی‌‌‫، ن‍ش‍ر م‍رک‍ز، ک‍ت‍اب‌ م‍ری‍م‌‌‫، ۱۳۷۶.
• م‍ات‍ی‍ل‍دا ت‍رج‍م‍ه‌‌ی ع‍ل‍ی‌ پ‍ن‍اه‍ی‌‌آذر، نشر گ‍ل‍دی‍س‌‌‫، ۱۳۷۹.
• ماتیلدا ترجمه‌ی پروین علی‌پور، نشر افق، کتاب‌های فندق‌‫، ۱۳۸۶.
• ماتیلدا ت‍رج‍م‍ه‌‌ی زهره مستی، نشر نوید حکمت‌‫، ۱۴۰۱.‬‬‌‬

بخشی از کتاب ماتیلدا

«اولین معجزه

ماتیلدا دوباره روی نیمکتش نشست. ترانچبال هم پشت میز معلم نشست. در تمام این مدت، اولین‌باری بود که می‌نشست. بعد دست دراز کرد و پارچ آب را برداشت. دستهٔ پارچ را در دست گرفته و هنوز آن را از روی میز بلند نکرده بود که گفت: «اصلاً سر درنمی‌آورم، چرا بچه‌های کوچک این‌قدر نفرت‌انگیز و مایهٔ دردسرند. آن‌ها بلای جان من‌اند. مثل حشره‌های موذی‌اند و باید زودتر از شرِشان خلاص شد. ما از حشره‌کش و کاغذهای چسبناک مگس‌گیر استفاده می‌کنیم تا از شرِ حشره‌ها خلاص شویم. من گاهی به اختراع یک اسپری مخصوص فکر می‌کنم که آدم را از شرِ بچه‌ها خلاص کند. چه‌قدر عالی می‌شد با یک اسلحهٔ بزرگ به شکل اسپری وارد کلاس می‌شدم و همه را اسپری می‌کردم! یا این‌که کاغذهای چسبناک بزرگی داشتم و آن‌ها را دورتادور مدرسه آویزان می‌کردم و آن وقت همه‌تان به این کاغذها می‌چسبیدید و کلک‌تان کنده می‌شد! به نظرتان، فکر خوبی نیست،‌ خانم هانی؟»

خانم هانی از آخر کلاس گفت: «اگر منظورتان از این حرف‌ها شوخی است که به نظر من اصلاً شوخیِ خنده‌داری نیست.»»