کتاب هماهنگی واژه گزینی عربی و فارسی در شعر مولانا

کتاب هماهنگی واژه گزینی عربی و فارسی در شعر مولانا نوشه سیده‌نسترن پزشکی است این کتاب که در انتشارات آزادمهر منتشر شده است به جنبه‌های موسیقایی مثنوی و غزلیات شمس می‌پردازد.

درباره کتاب هماهنگی واژه گزینی عربی و فارسی در شعر مولانا

مولانا جلال‌‌الدین معروف به ملای روم شاعر و عارف برجستهی قرن هفتم کلام خود را به صورت شعر برای اعصار مختلف به یادگار نهاده است. شعر مولانا هماهنگ، زیبا، متقارن و دو زبانه است. در بسیاری از بخش‌‌های مثنوی و غزلیات، تأثیر انواع واژگان عربی را در شعر وی می‌‌توان یافت. آنچه که برای نویسنده به عنوان چهارچوب تحقیق مد نظر قرار گرفته است زیبایی و هماهنگی‌‌های مختلف زبانی و ادبی است که در پرتو آمیختن دو زبان غیر خویشاوند یعنی فارسی و عربی رخ می‌‌دهد. این درآمیختگی توأم با زیبایی و هماهنگی در میان شعرای دیگر قدر و منزلت مولانا را ممتاز کرده است. در بررسی بخش‌‌هایی از مثنوی و غزلیات شمس سعی نویسنده بر آن است که انواع هماهنگی و تناسب را که از وجود فارسی و عربی توأمان پدید آمده کشف و تحلیل نماید و میزان و درصد حضور واژگان عربی را برآورد کرده تأثیرات کم و یا زیاد آنها را بر شعر حضرت مولانا بررسی کند.

هدف عمده کشف هماهنگی‌‌های واژه‌‌گزینی از نظر ساخت‌‌واژی، نحوی، آوایی (موسیقایی) و معنی‌‌شناسی است که در نتیجه آمیزش دو زبان عربی و فارسی پدید آمده است. بررسی جنبه‌‌های مختلف هماهنگی‌‌های زبانی به ویژه موسیقایی از منظر وام - واژگی در زبان - وام گرفتن واژگانی از زبان دیگر - حائز اهمیت است. زیرا در بررسی چگونگی آمیزش دو زبان فارسی و عربی در شعر حضرت مولانا اطلاعات تازه‌‌ای را نسبت به ویژگی‌‌های این دو زبان به طور منفرد و نیز در هنگام تلفیق و درآمیختن در شعر به ما می‌‌دهد. از دیدگاه ادبی نیز می‌‌توان آن را به عنوان چشم‌‌انداز تازه‌‌ای به سوی نقد ادبی، سبک‌‌شناسی و اهمیت وزن شعر و موسیقی در ادبیات راهگشا دانست و نیز نقش مهم ارتباطات زبانی و تأثیرات مثبت زبان‌‌ها را بر یکدیگر نشان داد.

رساله‌ حاضر در بردارنده واژگان عربی در دو دسته‌ آشنا یا مصطلح و ناآشنا یا غیر مصطلح اعم از اسم، صفت، قید و جایگاه صرفی یا نحوی دیگر به عنوان متغیر مستقل است و متغیر وابسته را می‌‌توان آوا یا موسیقی و نیز معنی دانست. گاه مورد بررسی از سطح واژه به عبارت و جمله عربی نیز تسری یافته و زمانی چند بیت پیاپی کاملاً عربی است که مد نظر قرار گرفته‌‌اند. 

خواندن کتاب هماهنگی واژه گزینی عربی و فارسی در شعر مولانا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندا و دانشجویان ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب هماهنگی واژه گزینی عربی و فارسی در شعر مولانا

 انسان صاحب زبان است. زبان ابزار ذهن و دل است. ادبیات محصول حس و اندیشه آدمی است. زبان را زبان‌‌شناس مطالعه می‌‌کند و ادبیات را صاحب‌‌نظر فن ادب. این دو شاخه از علم (اگر بتوان آنها را به ترتیب در حوزه‌ علوم تجربی و انسانی جای داد) گاه بسیار به هم نزدیکند و وقتی دیگر ستیزه‌‌جویانه از هم جدا می‌‌شوند. تنشی درونی که امروزه به ویژه در جامعه‌‌ی ما (ایران) در جدایی ادبیات و زبان‌‌شناسی حس می‌‌شود را می‌‌توان با بررسی و مرور ملاحظات نظری این دو شاخه از دانش بشری ریشه‌‌یابی و تا حدی تعدیل کرد. محمد ضیاء حسینی در توصیه به وحدت این دو شاخه در مقاله‌‌ی خود تحت عنوان «کاربرد زبان‌شناسی در تفسیر ادبی» می‌‌نویسد: «به سخن دیگر، کاربرد و ویژگی‌‌های زبانی در تفسیر ادبی ما را به نتیجه‌‌ای قاطع می‌‌رساند که شایسته است در محیطه‌ای آموزشی به کار گرفته شود و میان زبان‌‌شناسی و ادبیات آشتی طبیعی و حقیقی آن صورت پذیرد» (ک ۱).

به واقع باید گفت نه زبان‌‌شناسی از ادبیات فارغ است و نه ادبیات از زبان‌‌شناسی بی‌‌نیاز می‌‌باشد. بلکه نگارنده در این رساله به صورتی خوش‌‌بینانه معتقد است که نتایج مطالعات هر کدام از این حوزه‌‌ها می‌‌تواند برای دیگری بسیار مؤثر و مفید باشد، مثلاً کورش صفوی اشاره‌‌ای به عدم تفکیک نظم از شعر در مقایسه با نثر کرده از سبک‌‌شناسی سنتی ادب فارسی انتقاد می‌‌نماید. وی می‌‌نویسد: «در فهرست واحدهای درسی رشته‌‌ی ادب فارسی دو درس با نام» سبک‌‌شناسی نظم و «سبک‌‌شناسی نثر» به چشم می‌‌خورد که در همان بدو امر نشانگر عدم توجه به تمایز میان نظم و شعر است.