کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته

کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته نوشته امید طیب‌زاده است. کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته را پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی منتشر کرده است که بر اساس صد سال آثار داستانی و نمایشی ۱۲۹۸ تا ۱۳۹۷ است.

درباره کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته

صورت شکسته به شکلِ نوشتاریِ کلمه یا وند یا پی‌بستی اطلاق می‌شود که اولاً مبین تلفظ سبک گفتاری فارسی باشد، و ثانیاً دارای معادل آواییِ سالمی در زبان رسمی معیار فارسی باشد؛ مثلاً «اگه» و «می‌تونم» صورت‌های شکستهٔ کلماتِ سالمِ «اگر» و «می‌توانم» هستند؛ یا «ا» (در «کتابا، گُلا، مردا») صورتِ شکستهٔ پسوند تصریفی جمع «-ها» (در «کتاب‌ها، گُل‌ها، مردها») است؛ یا «رو» و «و» (در «کتاب‌رو» و «کتابو») پی‌بستِ شکستهٔ کلمهٔ دستوری و سالم «را» (در «کتاب را») هستند. در این معنا شکسته‌نویسی به انعکاسِ تلفظِ فارسی گفتاری در نثر فارسی، مثلاً در رُمان‌ها و آثار نمایشی اطلاق می‌شود.

این کتاب شکسته نویسی را در صد سال ادبیات داستانی و نمایشی ایران بررسی می‌کند. 

خواندن کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به زبان و ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم

بخشی از کتاب مبانی دستور خط فارسی شکسته

دوزبانگونگی عبارت است از وجود همزمان دو گونهٔ بسیار متمایز و معیارِ یک زبان واحد که دارای تفاوت‌های نظام‌مندی در سطوح واژگانی و صرفی-نحوی و واجی خود هستند. در جوامع دارای دوزبانگونگی، افراد بسته به موقعیت‌های گوناگون اجتماعی، از یکی از این دو گونهٔ معیار که هر کدام کارکردهای اجتماعی خاص خودش را دارد استفاده می‌کنند. از این دو گونه، آن را که خاص نوشتار و محیط‌های رسمی است فراگونه (high variety)، و آن دیگری را که خاص محاوره و محیط‌های غیررسمی است فروگونه (low variety) می‌نامند (Hudson, ۲۰۰۲). مثلاً در کشورهای عربی‌زبان که پدیدهٔ دوزبانگونگی در آنها بسیار رایج است، فراگونه همان زبان عربی فصیح است که بسیار به عربی قرآنی شبیه است، و فروگونه نیز عبارت است از لهجهٔ رایج در هریک از کشورهای عرب‌زبان. به عنوان مثالی دیگر می‌توان به دوزبانگونگی در جامعهٔ زبانی یونان اشاره کرد که در آنجا فراگونهٔ یونانی قدیم در مقابل فروگونهٔ یونانی محاوره‌ای قرار دارد (Gkaragkouni, ۲۰۰۹). همانطور که اشاره شد فراگونه که وجههٔ بیشتری دارد همواره خاص سخنرانی‌ها و نامه‌نگاری‌های رسمی و خطبه‌های مذهبی و سیاسی و ارائهٔ دروس دانشگاهی و اخبار و ادبیات جدی است، در حالیکه فروگونه خاص محاوره و گفتگو با اعضای خانواده و دوستان و نیز سریال‌های تلوزیونی و ادبیات عامیانه یا دیالوگ‌های داستان‌هاست. ویژگی دیگر جوامعِ دارای دوزبانگونگی این است که برخی از موقعیت‌های اجتماعی در آنها فقط خاص فراگونه و برخی دیگر خاص فروگونه است، و این تخصیص‌یافتگی می‌تواند به حدی برسد که این دو گونه به طور کامل در توزیع تکمیلی قرار بگیرند؛ یعنی در جایی که از یکی از آنها استفاده می‌شود، از آن دیگر هرگز استفاده نمی‌شود. مثلاً در هریک از کشورهای عربی‌زبان، غالباً جوک‌ها و ادبیات عامه را به فروگونهٔ همان جامعهٔ زبانی بیان می‌کنند، و مباحث علمی و دانشگاهی و ادبیات جدی را به فراگونه یا عربی فصیح.  

اهل زبان معمولاً فراگونه را در محیط مدرسه و طی آموزش رسمی فرا می‌گیرند، در حالیکه فروگونه را به طور طبیعی و از خانواده و محیط زبانی خود یاد می‌گیرند. در کشورهایی که در آنها دوزبانگونگی وجود دارد گاه برخوردهای شدید و حتی خونینی بین طرفداران هر یک از گونه‌ها پدید آمده است. مثلاً در سال ۱۹۰۳ وقتی برای نخستین بار انجیل به زبان یونانی عوامانه ترجمه شد، شورش‌های مهیبی در اعتراض به این عمل یونان را فرا گرفت. در همین یونان در دورهٔ حکومت لیبرال‌ها در دههٔ ۱۹۶۰، زبان یونانی عوامانه مبدل به زبان مدارس گردید و در مطبوعات از آن استفاد شد، اما دیری نگذشت که پس از کودتای ۱۹۶۷ بنا به دستور حکومت وقت، که می‌کوشید تا ارتباط خودش را با گذشتهٔ پرشکوه یونان باستان حفظ کند، دوباره گونهٔ یونانی منزه مبدل به زبان مدارس و کتاب‌های درسی شد. امروزه پس از روی کار آمدن دموکراسی در یونان، مجدداً گونهٔ یونانی عوامانه قدرت گرفته و مبدل به زبان علم و مطبوعات و رادیو و تلوزیون شده است