کتاب ادبیات مشروعه

ادبیات مشروعه کتابی نوشته سیدحامد موسوی جروکانی است که به بررسی رویکرد شاعران عصر مشروطه به موضوع دین می‌پردازد.

 موسوی جروکانی در کتاب ادبیات مشروعه، پس از کلیاتی درباره اوضاع سیاسی و اجتماعی و ادبی عصر مشروطه در سه بخش جداگانه رویکرد شاعران عصر مشروطیت به مقوله دین، شعر مشروطه و مقوله‌های دینی و رابطه شعر مشروطه و متولّیان دین را بررسی کرده است.

 خواندن کتاب ادبیات مشروعه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

محققان تاریخ و ادبیات ایران را به خواندن این کتاب دعوت می‌کنیم.

 بخشی از کتاب ادبیات مشروعه

آدمی در قیاس با دیگر موجودات، دارای قدرت تفکّر و انتخاب است. این مسئله در کتاب مقدس مسلمانان نیز بازتاب یافته است: «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکرًا وَإِمَّا کفُورًا؛ ما او را به راه آورده‌ایم؛ چه سپاسگزار باشد، چه ناسپاس» (انسان/۳). همین دو ویژگی است که او را به موجودی تحوّل‌خواه و تنوع‌طلب تبدیل می‌کند و باعث می‌شود تا فکر و اندیشهٔ وی به سوی رشد و تعالی روی نهد و همواره در پیِ اندیشه‌های نو باشد.

نمود این رشد و دگرگونی در تفکّر و زندگی را می‌توان در قرن هجدهم مشاهده کرد. در این قرن، بشر به خرد و دانایی گرایش یافت و پرسش‌هایی بنیادین دربارهٔ خدا، انسان و جهان برایش مطرح شد، و بر اساس همین خردورزی و دانش‌مداری، مفاهیمی چون دموکراسی، قانون، حق و تکلیف را برساخت تا جایگاه خود را در جهان معین کند.

این تحوّلات در غرب اتفاق افتاد و آرام‌آرام ایرانیان نیز به دلیل رفت‌وآمد به کشورهای اروپایی و رواج صنعت چاپ، که عاملی مؤثر در انتقال سریع افکار بود، با سیر اندیشه در غرب آشنا شدند (یاحقی، ۱۳۷۵: ۱۴ و ۱۳).

ایرانیان به دلیل ساختار اجتماعی و سیاسی جامعهٔ خویش نمی‌توانستند با اندیشه‌هایِ قوّت‌گرفته در غرب، برخوردی منصفانه داشته باشند؛ زیرا از یک‌سو ساختار اجتماعیِ ایران، سنت‌زده بود و گرفتار جهل و خرافه: «تعصب و خرافات به جای دین بیداد می‌کرد؛ حتی طرز لباس پوشیدن، ریش گذاشتن، سر تراشیدن، ظرف شستن و این‌که ظرف‌ها را چگونه و چندبار باید آب کشید، جزء مسائل مهم دینی قرار گرفته بود» (آرین‌پور، ۱۳۸۲، ج ۲: ۴۳). بنابراین چیزی که زیرمجموعهٔ دین قرار می‌گرفت، عبارت بود از توجه به مسائل ظاهری. به نظر می‌رسد در این دوره، نگاه عمیق و گسترده نسبت به دین، کم‌رنگ بوده است ۶. شاه نیز گاهی با تکیه بر قدرت افسارگسیختهٔ خویش و گاهی با فریب عالمان دین، به معارضه با جریان نوگرا می‌پرداخت.

در نتیجه، جامعهٔ ایران در آستانهٔ انقلاب مشروطیت، به استبداد سیاسی و جمود فکری گرفتار بود. البته جریان نوگرا و تجددطلب، که از عباس‌میرزا آغاز شده بود و میرزا ابوالقاسم فراهانی و امیرکبیر آن را ادامه دادند، با مدد و همراهیِ بخشی از عالمان دین، روند جامعهٔ ایران را تغییر داد و باعث شد تا نظام سیاسیِ مشروطه شکل گیرد.