کتاب حیوانی که می‌خندد؛ بررسی تطبیقی جنبه‌های طنز در کلیله و دمنه و افسانه‌های ازوپ

ادبیاتِ هر سرزمینی آکنده از قصه‌ها و افسانه‌های شنیدنی است؛ افسانه‌هایی که هریک حاکی از سیر اندیشه‌ها، باورها و تجربه‌های مردمان اعصار دور و آیینه‌های تمام‌نمای فرهنگ و تمدن اقوام و ملل‌اند. در این میان، افسانه‌های تمثیلیِ حیوانات، بخش عمده‌ای را به خود اختصاص داده‌اند. این قسم از افسانه‌ها، از دیرباز و در تاریکی‌های تاریخ تمدن بشری، به دایرهٔ تفکرات انسان راه یافته و تاکنون نیز جایگاه خود را حفظ کرده‌اند، زیرا ارتباط انسان با حیوانات از بدو تاریخ آغاز شده است. این ارتباطِ بسیار ساده حتی باعث شده انسان نگرشی خاص به حیوانات پیدا کند و گذشته و آینده خود را در پیوند با آنها ببیند. تناسخ و باور به حلول روح انسان در حیوانات و بسیاری از اندیشه‌های خرافی دربارهٔ حیوانات از این نگرش ناشی شده است؛ پس بی‌تردید انسانی که همواره با جانوران تعامل داشته و برای بقا وابسته به آنها بوده است از این موجودات به عنوان ملموس‌ترین ایده‌ها در خلق افسانه‌ها و داستان‌های عبرت آموز و خواندنی استفاده کرده است. بیشتر این افسانه‌ها با شخصیت‌بخشی به حیوانات و نمایش آنها مانند موجوداتی کاملا انسانی شکل گرفته‌اند و در بسیاری از آنها زبان تمثیلی و اغلب طنزی به کار رفته تا حیوانات را کاریکاتور یا نمادی از انسان جلوه دهد و بتواند رذایل اخلاقی و تناقضات موجود در روابط انسان‌ها را به نقد بکشد. به عبارتی، طنز، با خاصیت تیغ جراحی، زخم‌های عفونی روح بشر را می‌شکافد و منشأ دردهای معنویِ انسان را به رخ می‌کشد و با این شیوه، به حکم همیشگیِ خود، در اصلاح جامعه یاری می‌رساند. این شگرد ویژگیِ مشترک بسیاری از آثار ادبی جهان در مقولهٔ افسانه‌های حیوانات به شمار می‌آید. بررسی شگردهای به کار رفته در طنز این حکایات، راه‌های تازه‌ای را در مسیر رمزگشایی از ابعاد هنریِ آثاری از این دست پیش روی مخاطبان قرار می‌دهد. زینب کوشکی در کتاب «حیوانی که می‌خندد» کوشیده است جنبه‌های طنز در «کلیله و دمنه» فارسی را طنز در افسانه‌های ازوپ، نویسنده یونان باستان که قصه‌های کودکانه و افسانه‌های عبرت آموز می‌نوشت مقایسه کند و وجوه اشتراک و افتراق آنها را معرفی نماید.