کتاب تماشاخانه اساطیر

کتاب تماشاخانه اساطیر (اسطوره و کهن‌نمونه در ادبیات نمایشی ایران)، نوشته نغمه ثمینی، پژوهشی گسترده درباره‌ی نسبت اسطوره، کهن‌الگو و تئاتر است که نشر نی در سال ۱۳۸۶ آن را منتشر کرده است. نویسنده باتکیه‌بر متون اساطیری بین‌النهرین، اساطیر مهری و مزدیسنا و نیز نمایش‌نامه‌های ایرانی، تلاش کرده سازوکار حضور اسطوره در ادبیات نمایشی ایران را فهم کند. در این کتاب از نظریه‌پردازانی چون نیچه، فریزر، یونگ، کمبل، لوی‌استروس و دیگران یاد شده و مفاهیمی مانند نقد اسطوره‌ای، نقد کهن‌نمونه‌ای و رویکرد Mythopoetic توضیح داده شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تماشاخانه اساطیر اثر نغمه ثمینی

کتاب تماشاخانه اساطیر با تمرکز بر پیوند اسطوره و ادبیات نمایشی ایران نوشته شده است. نغمه ثمینی در این کتاب، از مقدمه‌ای نظری آغاز کرده است که در آن تفاوت اسطوره و کهن‌نمونه، ریشه‌ی واژه‌ها، نسبت Myth و اسطوره در زبان فارسی و آشفتگی معنایی پیرامون این اصطلاح‌ها توضیح داده شده است. او در همین بخش نخست، با رجوع به فرهنگ‌ها و دایرةالمعارف‌ها، تعریف‌های مختلف Myth را مرور کرده و جایگاه آن را میان تاریخ، دین و آیین روشن کرده است.

نغمه ثمینی در ادامه، مفهوم کهن‌نمونه را بر پایه‌ی اندیشه‌ی یونگ و ایده‌ی ناخودآگاه جمعی شرح داده و تفاوت آن را با اسطوره نشان داده است؛ اینکه اسطوره خودِ روایت و باور قومی است و کهن‌نمونه صورتی نمادین و سیال که به زمان و مکان خاصی محدود نمی‌شود. سپس با مرور دیدگاه‌هایی از نیچه، گیلبرت هایت، توماس پورتر، مارگریت نوریس، وسینگر، سوزان برینزا و جوشی، گونه‌های مختلف نقد اسطوره‌ای و کهن‌نمونه‌ای در ادبیات نمایشی را معرفی کرده است.

کتاب تماشاخانه اساطیر در فصل‌های بعدی به‌صورت منظم به ریخت‌شناسی روایات اساطیری ایران می‌پردازد؛ از اساطیر بین‌النهرین مانند گیلگمش، دوموزی و اینانا و آفرینش بابلی تا اساطیر مهری و هندوآریایی و سپس اساطیر مزدیسنا. نویسنده با الهام از روش ریخت‌شناسی پراپ، وضعیت‌های داستانی و سازه‌های اصلی این اساطیر را استخراج کرده و آن‌ها را با نمایش‌واره‌ها و آیین‌های ایرانی مانند سوگ سیاوش، تعزیه، میر نوروزی، حاجی فیروز و نیز نمایش‌نامه‌های معاصر مقایسه کرده است.

خلاصه کتاب تماشاخانه اساطیر

کتاب تماشاخانه اساطیر به این پرسش می‌پردازد که چگونه اسطوره و کهن‌نمونه در ادبیات نمایشی ایران حضور پیدا کرده‌اند و چه الگوهای پنهانی از گذشته‌ی اساطیری در نمایش‌نامه‌ها و آیین‌های نمایشی امروز دیده می‌شود. نویسنده ابتدا مرز میان اسطوره، کهن‌نمونه، آیین و درام را روشن می‌کند و سپس با استفاده از نقد اسطوره‌ای، نقد کهن‌نمونه‌ای و رویکرد Mythopoetic، نظریه‌های مختلف درباره‌ی نسبت اسطوره و تئاتر را مرور می‌کند.

نغمه ثمینی در بخش ریخت‌شناسی، با الهام از پراپ، روایات اساطیری بین‌النهرین، مهری و مزدیسنا را به وضعیت‌های داستانی و الگوهای کنش تجزیه می‌کند؛ مثل سفر به جهان زیرین، مرگ و باززایی، قربانی‌کردن، پدرکشی و مادرکشی، مثلث‌های عشقی و جست‌وجوی جاودانگی. سپس این الگوها در آیین‌هایی چون سوگ سیاوش، تعزیه، نمایش مصیبت، میر نوروزی و نیز در ادبیات نمایشی ایران پیش و پس از انقلاب ردیابی می‌شوند تا نشان داده شود چگونه لایه‌های اساطیری در رفتارها، باورها و نمایش‌نامه‌های ایرانی ادامه یافته است.

چرا باید کتاب تماشاخانه اساطیر را بخوانیم؟

خواندن کتاب تماشاخانه اساطیر امکان نظر به تئاتر و ادبیات نمایشی ایران از زاویه‌ای اسطوره‌ای را فراهم می‌کند. این کتاب نشان می‌دهد چگونه الگوهای کهن، از گیلگمش و دوموزی تا مهر و سیاوش، در آیین‌ها و نمایش‌نامه‌های ایرانی بازتولید شده‌اند و چه نسبتی با فرهنگ امروز دارند. در این اثر، برای آشنایی با کاربرد عملی نظریه‌های اسطوره‌شناسی در تحلیل متن نمایشی، نمونه‌های متعددی ارائه شده است.

خواندن کتاب تماشاخانه اساطیر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی کتاب تماشاخانه اساطیر به دانشجویان و پژوهشگران تئاتر، ادبیات نمایشی و اسطوره‌شناسی، علاقه‌مندان به تعزیه، آیین‌های نمایشی و نمایش‌نامه‌نویسی ایرانی و کسانی که به‌دنبال فهم ریشه‌های فرهنگی و اساطیری رفتارها و روایت‌های معاصر هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره نغمه ثمینی

نغمه ثمینی، متولد سال ۱۳۵۲، نمایشنامه‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس، پژوهشگر و مدرس دانشگاه است. او در رشته‌های ادبیات نمایشی، سینما و پژوهش هنر با گرایش اسطوره و درام در دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس تحصیل کرده است. آثار نمایشی او علاوه‌بر ایران، در کشورهایی چون هند، انگلستان، آمریکا و فرانسه اجرا شده‌اند.

ثمینی از سال ۱۳۸۲ فعالیت حرفه‌ای خود را در زمینه‌ی فیلم‌نامه‌نویسی آغاز کرد و در نگارش آثاری چون خون‌بازی، حیران، سه زن، یک جرعه خون تازه و مجموعه‌ی شهرزاد مشارکت داشت. او در هشتمین دوره‌ی انتخاب آثار برتر ادبیات نمایشی، برای نمایشنامه‌ی خانه عنوان بهترین نمایشنامه‌نویس را دریافت کرد.

از دیگر آثار او می‌توان به نمایشنامه‌های اسب‌های آسمان خاکستر می‌بارند، «دیو جغرافی و دست‌های دکتر زمل وایس»، شکلک، خواب در فنجان خالی، چهار دقیقه و همان چهار دقیقه، افسون معبد سوخته، زبان تمشک‌های وحشی، بچه، اینجا کجاست؟، سه جلسه تراپی، هیولاخوانی و نگاهمان می‌کنند اشاره کرد. از آثار پژوهشی و غیرداستانی او نیز می‌توان به تماشاخانه‌ی اساطیر، «جنگ‌ها و بدن‌ها» و سفرنامه‌ی «من سندبادم تو مسافر» اشاره کرد.

بخشی از کتاب تماشاخانه اساطیر

«اسطوره را نمی‌توان در کمد گذاشت و درش را قفل کرد؛ نمی‌شود مثل لباس‌های زمستانی در پستویی پنهانش کرد برای سرمای بعدتر؛ نمی‌شود اسطوره را به سمساری و دست‌دوم‌فروشی فروخت. حتّی موزه‌ها نمی‌توانند حضور سرکش اسطوره را رام کنند و یک‌جا بنشانندش. اساطیر هستند: مقتدر، باشکوه و رازآلود. گاه مثل چهارچوبی گریزناپذیر در قالب الگویی کهن بر سرت آوار می‌شوند و هرچه دست‌وپا می‌زنی، نمی‌توانی از اقتدارش فرار کنی. گاه هم قصه می‌گویند؛ قصه‌هایی چنان ساده که به داستان‌های کودکانه می‌مانند، و چنان پیچیده که به شاهکارهای ادبیات جهان مانند می‌شوند. حتی فراتر از این‌ها اساطیر از نو می‌زایند و در جهان ما فراگیرتر می‌شوند. خیال اسطوره‌ساز بشر همچنان کار می‌کند؛ با همان توش و توان سابق؛ و ما بی آن‌که بدانیم هنوز در سازگاری یا تقابل با اساطیر، گوشه‌های زندگی‌مان را امضا می‌کنیم.»