کتاب گفتمان و جامعه
معرفی کتاب گفتمان و جامعه
کتاب گفتمان و جامعه نوشتهی حمید عضدانلو مجموعهای از مقالات و سخنرانیهاست که نشر نی آن را منتشر کرده است. اين کتاب به مفاهيمی مانند گفتمان، تاريخ، زبان، قدرت، مدرنيته، فرامدرنيته، جامعه مدنی، مذهب، انقلاب و نسبت آنها با ساختارهای اجتماعی میپردازد. نويسنده در اين اثر از متفکرانی چون اميل بنونيست، زليگ هريس، ميشل فوکو، جان لاک، توماس هابز، ماکياولی، آنتونيو گرامشی و بروس لينکن بحث کرده است و از خلال تحليل آثار آنها به شرايط جامعه ايرانی نيز نظر دارد. نسخهی الکترونیکی این اثر را میتوانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.
درباره کتاب گفتمان و جامعه
کتاب گفتمان و جامعه مجموعهای از نه فصل است که حمید عضدانلو در طول حدود يک دهه نوشته يا به صورت سخنرانی ايراد کرده و سپس تدوين کرده است. نويسنده در پيشگفتار تأکيد کرده است که هدف او پاسخدادن به پرسشهای بزرگ فلسفی و اجتماعی نيست، بلکه میخواهد پرسشهای تازهای طرح کند و دريچههای فکری جديدی بگشايد. او بارها يادآور شده که انسان امروز هنوز خود و تاريخ و خواستههايش را بهخوبی نمیشناسد و زبان و گفتمان را يکی از راههای اصلی فهم اين ناآشنايی میداند. در کتاب گفتمان و جامعه فصل اول و ملحقات آن به ريشهيابی مفهوم گفتمان اختصاص دارد؛ از خاستگاه يونانی واژه discourse تا ورود آن به زبان فارسی و پيشنهاد معادل گفتمان توسط داريوش آشوری. در همين فصل، عضدانلو به تفصيل نظريه اميل بنونيست درباره تمايز ميان قلمرو تاريخ و قلمرو گفتمان را شرح و نقد کرده است. فصل دوم به زليگ هريس و ايده پيکره زبانی و تحليل گفتمان بر اساس روشهای توزيعی میپردازد و نشان میدهد که چگونه مسئله فاعل و ذهنيت، حتی در زبانشناسی ساختاری، حلنشده باقی میماند. در ادامه کتاب گفتمان و جامعه فصل سوم به گفتمان در نوشتههای ميشل فوکو اختصاص دارد؛ جايی که نويسنده مفاهيمی مانند نظامهای فکری، رابطه دانش و قدرت، نقش نهادهای آموزشی، و ايده مؤلف/نويسنده را بهطور فشرده شرح میدهد. فصل چهارم رابطه گفتمان و زور را در شکلدادن به مرزهای اجتماعی بررسی کرده و نشان داده است که چگونه خشونت فيزيکی و اقناع گفتمانی در کنار هم نظم سياسی و اجتماعی را میسازند يا دگرگون میکنند. در فصلهای بعدی کتاب گفتمان و جامعه مباحثی مانند مقايسه مدرنيته و فرامدرنيته و بازگشت هر دو جريان به کانت، تاريخ گفتمانی گذار از روشنگری تا روشنفکری در غرب و مقايسه آن با ايران، تحليل مفهوم جامعه مدنی از خلال آراء جان لاک و توماس هابز، مقايسه شهريار ماکياولی و شهريار مدرن گرامشی، و در نهايت ترجمه و تحليل مقالهای از بروس لينکن درباره مذهب و انقلاب طرح شده است. اين فصلها بهتدريج بحث را از مبانی زبانشناختی گفتمان به عرصه سياست، مذهب، انقلاب و ساختارهای قدرت در جوامع معاصر میکشانند.
خلاصه کتاب گفتمان و جامعه
کتاب گفتمان و جامعه از مفهوم گفتمان بهعنوان نقطه عزيمت استفاده میکند تا نشان دهد زبان فقط ابزار بيان واقعيت نيست، بلکه در ساختن خود واقعيت اجتماعی و سياسی نقش دارد. نويسنده ابتدا با تکيه بر اميل بنونيست و زليگ هريس نشان میدهد که چگونه فاعل زبان، زمان، ضماير و ساخت متن، مرز ميان تاريخ و گفتمان را مبهم میکنند و آنچه تاريخ ناميده میشود در عمل تفسير گفتمانی است. در ادامه کتاب گفتمان و جامعه با استفاده از انديشه ميشل فوکو، گفتمان بهعنوان ميدان تلاقی دانش و قدرت معرفی شده است؛ ميدانی که در آن نهادهای آموزشی، آزمون، طبقهبندی و «اعمال جدايی» انسانها را به سوژههای قابل سنجش و کنترل تبديل میکنند. سپس رابطه گفتمان و زور در شکلدادن به مرزهای اجتماعی، تثبيت يا تضعيف مشروعيت سياسی، و نيز نقش گفتمانهای رقيب در دست طبقات فرودست برای بهچالشکشيدن نظم موجود بررسی شده است. در فصلهای پايانی، اين چارچوب نظری بر مفاهيمی مانند مدرنيته، فرامدرنيته، جامعه مدنی، شهريار و مذهب و انقلاب تطبيق داده شده است.
چرا باید کتاب گفتمان و جامعه را بخوانیم؟
کتاب گفتمان و جامعه تصويری پيچيده از رابطه زبان، تاريخ، قدرت و جامعه ارائه کرده است و نشان داده است که چگونه مفاهيمی مانند گفتمان، جامعه مدنی، مدرنيته يا غربزدگی فقط واژه نيستند، بلکه در عمل مرزهای اجتماعی و سياسی را میسازند. خواندن آن برای فهم عميقتر بحثهای فکری و سياسی معاصر فارسیزبان سودمند است.
خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد میکنیم؟
کتاب گفتمان و جامعه به دانشجويان و پژوهشگران علوم اجتماعی، فلسفه، مطالعات فرهنگی و علوم سياسی، و همچنين به کسانی که درگير بحثهای نظری درباره مدرنيته، گفتمان، جامعه مدنی، مذهب و انقلاب هستند پيشنهاد میشود.
بخشی از کتاب گفتمان و جامعه
«اين کتاب شامل مقالات و سخنرانیهايی است که طی يک دهه گذشته تحرير و يا ايراد شده است. با وجودی که در اين مقالات مهر و نشان گذشتهای نهچندان دور ديده میشود، بشارتی از آينده را نيز به همراه دارد. علیرغم تنوع مضامين، وحدتی در مجموعه اين مقالات ديده میشود که يقينا از چشم خواننده تيزبين پنهان نخواهد ماند. نگارنده بههيچوجه قصد آن ندارد که پاسخگوی پرسشهای دشوار فلسفی و يا اجتماعیای باشد که امروزه بسياری از اذهان را به خود مشغول کرده است. هدف بيشتر طرح پرسشهايی نو برای بازکردن دريچههای فکری جديد است. به قول تافلر، طرح يک پرسش «درست» بهتر از پاسخگفتن به هزار پرسش «غلط» است. اگر گهگاهی در جایجای اين کتاب بهنظر میرسد که نگارنده جسارتی کرده و راهحلی برای حل مشکلی ارائه داده است، بر خواننده گرامی است که آن را فقط پيشنهادی تلقی کند که میتواند از ذهن هر انسان سادهانديشی تراوش کند. اين کتاب شامل نه فصل است. در فصل اول و ملحقات آن به ريشهيابی مفهوم گفتمان پرداختهام، مفهومی که اين روزها در سخنرانیها، مقالات و کتابهای بسياری بهکار برده میشود... در فصل دوم به نقد نظرات زليگ هريس و تجزيه و تحليل او از پيکره زبانی میپردازيم. فصل سوم به بررسی فشردهای از نظرات ميشل فوکو، درباره گفتمان، اختصاص داده شده است... فصل چهارم رابطه زور و گفتمان را در شکلدادن به مرزهای اجتماعی بررسی میکند... فصل نهم ترجمه مقالهای است از بروس لينکن تحت عنوان يادداشتهايی در راستای يک تئوری مذهب و انقلاب.»