کتاب گفتمان و جامعه

کتاب گفتمان و جامعه نوشته حمید عضدانلو و مجموعه‌ای از مقالات و سخنرانی‌هاست که نشر نی آن را منتشر کرده است. این کتاب به مفاهیمی مانند گفتمان، تاریخ، زبان، قدرت، مدرنیته، فرامدرنیته، جامعه‌ی مدنی، مذهب، انقلاب و نسبت آن‌ها با ساختارهای اجتماعی می‌پردازد. نویسنده از متفکرانی چون امیل بنونیست، زلیگ هریس، میشل فوکو، جان لاک، توماس هابز، ماکیاولی، آنتونیو گرامشی و بروس لینکن سخن گفته و از خلال تحلیل آثار آن‌ها به شرایط جامعه‌ی ایرانی نیز پرداخته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب گفتمان و جامعه اثر حمید عضدانلو

کتاب گفتمان و جامعه مجموعه‌ای از ۹ فصل است که حمید عضدانلو در طول حدود یک دهه آن‌ها را نوشته یا به‌صورت سخنرانی ایراد کرده و سپس تدوین کرده است. این نویسنده در پیشگفتار تأکید کرده است که هدف او پاسخ‌دادن به پرسش‌های بزرگ فلسفی و اجتماعی نیست؛ بلکه می‌خواهد پرسش‌های تازه‌ای طرح کند و دریچه‌های فکری جدیدی بگشاید.

حمید عضدانلو بارها یادآوری کرده است که انسان امروز هنوز خود و تاریخ و خواسته‌هایش را به‌خوبی نمی‌شناسد و زبان و گفتمان را یکی از راه‌های اصلی فهم این ناآشنایی می‌داند. در کتاب گفتمان و جامعه فصل اول و ملحقات آن به ریشه‌یابی مفهوم گفتمان اختصاص دارد؛ از خاستگاه یونانی واژه‌ی discourse تا ورود آن به زبان فارسی و پیشنهاد معادل گفتمان توسط داریوش آشوری.

نویسنده در همین فصل به‌تفصیل نظریه‌ی امیل بنونیست درباره‌ی تمایز میان قلمرو تاریخ و قلمرو گفتمان را شرح و نقد کرده است. فصل دوم از کتاب گفتمان و جامعه به زلیگ هریس و ایده‌ی پیکره‌ی زبانی و تحلیل گفتمان براساس روش‌های توزیعی می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه مسئله‌ی فاعل و ذهنیت حتی در زبان‌شناسی ساختاری، حل‌نشده باقی می‌ماند.

فصل سوم کتاب گفتمان و جامعه به گفتمان در نوشته‌های میشل فوکو اختصاص دارد؛ جایی که نویسنده مفاهیمی مانند نظام‌های فکری، رابطه‌ی دانش و قدرت، نقش نهادهای آموزشی و ایده‌ی مؤلف/ نویسنده را به‌طور فشرده شرح می‌دهد. فصل چهارم رابطه‌ی گفتمان و زور را در شکل‌دادن به مرزهای اجتماعی بررسی کرده و نشان داده است که چگونه خشونت فیزیکی و اقناع گفتمانی در کنار هم نظم سیاسی و اجتماعی را می‌سازند یا دگرگون می‌کنند.

در فصل‌های بعدی کتاب گفتمان و جامعه مباحثی مانند مقایسه‌ی مدرنیته و فرامدرنیته و بازگشت هر دو جریان به ایمانوئل کانت، تاریخ گفتمانی گذار از روشنگری تا روشنفکری در غرب و مقایسه‌ی آن با ایران، تحلیل مفهوم جامعه‌ی مدنی از خلال آرای جان لاک و توماس هابز، مقایسه‌ی شهریار ماکیاولی و شهریار مدرن آنتونیو گرامشی و در نهایت ترجمه و تحلیل مقاله‌ای از بروس لینکن درباره‌ی مذهب و انقلاب طرح شده است. این فصل‌ها به‌تدریج بحث را از مبانی زبان‌شناختی گفتمان به عرصه‌ی سیاست، مذهب، انقلاب و ساختارهای قدرت در جوامع معاصر می‌کشانند.

خلاصه کتاب گفتمان و جامعه

کتاب از مفهوم گفتمان به‌عنوان نقطه‌ی عزیمت استفاده می‌کند تا نشان دهد زبان فقط ابزار بیان واقعیت نیست؛ بلکه در ساختن خود واقعیت اجتماعی و سیاسی نقش دارد. نویسنده ابتدا با تکیه بر امیل بنونیست و زلیگ هریس نشان می‌دهد که چگونه فاعل زبان، زمان، ضمایر و ساخت متن، مرز میان تاریخ و گفتمان را مبهم می‌کنند و آنچه تاریخ نامیده می‌شود، در عمل تفسیر گفتمانی است.

در کتاب گفتمان و جامعه، با استفاده از اندیشه‌ی میشل فوکو، گفتمان به‌عنوان میدان تلاقی دانش و قدرت معرفی شده است؛ میدانی که در آن نهادهای آموزشی، آزمون، طبقه‌بندی و «اعمال جدایی» انسان‌ها را به سوژه‌های قابل‌سنجش و کنترل تبدیل می‌کنند. سپس رابطه‌ی گفتمان و زور در شکل‌دادن به مرزهای اجتماعی، تثبیت یا تضعیف مشروعیت سیاسی و نیز نقش گفتمان‌های رقیب در دست طبقات فرودست برای به‌چالش‌کشیدن نظم موجود بررسی شده است.

چرا باید کتاب گفتمان و جامعه را بخوانیم؟

کتاب گفتمان و جامعه تصویری از رابطه‌ی زبان، تاریخ، قدرت و جامعه ارائه کرده و نشان داده است که مفاهیمی مانند گفتمان، جامعه‌ی مدنی، مدرنیته یا غرب‌زدگی فقط واژه نیستند؛ بلکه در عمل مرزهای اجتماعی و سیاسی را می‌سازند. خواندن این اثر برای فهم عمیق‌تر بحث‌های فکری و سیاسی معاصر پارسی‌زبان سودمند است.

خواندن کتاب گفتمان و جامعه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران علوم اجتماعی، فلسفه، مطالعات فرهنگی و علوم سیاسی و نیز به کسانی که درگیر بحث‌های نظری درباره‌ی مدرنیته، گفتمان، جامعه‌ی مدنی، مذهب و انقلاب هستند، پیشنهاد می‌شود.

درباره حمید عضدانلو

حمید عضدانلو، متولد سال ۱۳۲۷ در تهران، تحصیلات تکمیلی خود را در ایالات متحده‌ی آمریکا سپری کرد و موفق به اخذ مدرک کارشناسی‌ارشد در رشته‌ی علوم سیاسی و دکتری مطالعات تطبیقی در گفتمان جامعه از دانشگاه مینه‌سوتا شد. او علاوه‌بر تألیف و ترجمه‌ی نگاشته‌ها و کتب گوناگون در گرایش‌های جامعه‌شناسی و علوم سیاسی، سابقه‌ی تدریس و حضور در کادر علمی دانشگاه تهران (دانشکده‌ی جامعه‌شناسی) و دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن را در کارنامه‌ی حرفه‌ای خود دارد.

از آثار حمید عضدانلو می‌توان به «۹۰ دقیقه با سقراط»، «گفتمان و جامعه»، «نقش روشنفکر»، «ادوارد سعید»، «آشنایی با مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی»، «رساله‌ای درباره‌ی حکومت»، «سیاست و بنیان‌های فلسفی اندیشه‌ی سیاسی» و «سیاست، قدرت، عقلانیت» اشاره کرد.

نظر افراد یا مجله‌های مشهور درباره این کتاب یا نویسنده

ازجمله دستاوردهای حمید عضدانلو می‌توان به برگردان کتاب «رساله‌ای درباره‌ی حکومت» به قلم جان لاک اشاره کرد. این ترجمه در بهار سال ۱۳۸۷ عنوان کتاب برگزیده‌ی فصل را از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دست آورد.

بخشی از کتاب گفتمان و جامعه

«۴. گفتمان، زور، و جامعه

اشکال مختلف گفتمان هميشه به عنوان ابزارهايی مؤثر نه فقط برای حفظ وضع موجود جوامع، بلکه برای ساخت، شکستن ساخت، و حتی بازسازی جوامع به کار گرفته شده است. پيش از پرداختن به مسئله گفتمان و اهميتی که کاربرد «آگاهانه» آن در برقراری ارتباط بين حکومت‌ها و مردم دارد، ضروری است به موضوع ديگری اشاره شود که خصوصا در ترکيبش با گفتمان می‌تواند باعث دگرگونی عميقی در برقراری چنين ارتباطی (بين حکومت‌ها و مردم) گردد. به طور کلی می‌توان گفت که مطالعه و بررسی گفتمان‌ها به هيچ وجه کامل نخواهد بود، مگر آنکه رابطه آن با «زور» و «خشونت» بررسی گردد. گفتمان و زور در کنار و با کمک هم از جمله مهم‌ترين ابزارهايی هستند که توسط آنها مرزهای اجتماعی، سلسله مراتب اقتصادی، سياسی، اجتماعی، فرهنگی، آرايش نهادها و الگوهای عادات و رفتارهای سياسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی تعيين، اصلاح و تعديل می‌شوند و تغيير می‌يابند.»