کتاب بیدل به انتخاب بیدل

«بیدل به‌ انتخاب بیدل» براساس نسخۀ منحصربه‌فرد منتخب دیوان بیدل دهلوی با مقدّمه و تصحیح شریف حسین قاسمی و علی‌رضا قزوه است. این اثر در انتشارات سوره مهر چاپ شده است. متأسفانه تاکنون آثار بیدل، چنان‌که باید، تصحیح نشده است. آثار بیدل که از کابل، افغانستان و چاپخانۀ معروف نولکشور هند به‌ زیور طبع آراسته شده بود، اساسِ کارهای ادبی و تحقیقی دربارۀ بیدل است.

درباره کتاب بیدل به‌ انتخاب بیدل

بیدل در سال ۱۰۵۴ ه.ق متولّد شد. دربارۀ زادگاه و نسب این شاعر اندیشمند که به‌قول اقبال «بزرگترین اندیشمند هند بعد از فیلسوف شهیر شنکر اچاریه» است اختلاف نظر وجود دارد. بیدل در هند و افغانستان و تاجیکستان از دیرباز مورد توجه بوده است. امروز تحت تأثیر شعر نو, با آثاری مثل شعر بیدل هم‌مشربی بیشتری حاصل می‌شود. بنابراین از چند سال گذشته در جهان فارسی به‌ویژه در ایران سعی بر این است که بیدل باز بیشتر شناخته شود. کتاب‌هایی دربارۀ شعر بیدل و خصوصیات آن نوشته می‌شوند. حتی شعرای معاصر تحت تأثیر زبان و اندیشۀ بیدل قرارگرفته‌اند.

چون می‌خواهیم بیدل را باز شناسیم، اولین وظیفۀ ما در این راستا این است که آثارِ بیدل را با نظم و طریق جدید تدوین و ترتیب متن تصحیح کنیم و سپس کارهای دیگر را به‌راه اندازیم و این کاری ساده نیست. به‌هرصورت چاپ گزیده‌ای از غزلیات و رباعیات بیدل که اینک در اختیار علاقه‌مندان و صاحب‌نظران گذاشته می‌شود، برای نشان دادن اهمیت و ضرورت تصحیح آثارِ بیدل قدمی کوچک و آغازین در این راه است.

بیدل آثار زیادی به‌نظم و نثر به‌یادگار گذاشته است در سفینۀ خوشگو و مآخذ دیگر اسم و تعداد ابیات بعضی از آن‌ها بدین‌گونه توضیح داده شده است:

۱- عرفان ۱۱۰۰۰ بیت

۲- طلسم حیرت ۴۰۰۰ بیت

۳- طور معرفت ۳۰۰۰ بیت

۴- محیط اعظم ۲۰۰۰ بیت

۵- تنبیه المهوّسین ۱۰۰۰ بیت

۶- ترجیع‌بند به‌اسلوب عراقی ۱۰۰۰ بیت

۷- قصاید, ترکیب‌بند و ۷۰۰۰ بیت

۸- رباعی۸۰۰۰ بیت

۹- هزلیات ۳۰۰۰ بیت

۱۰- چهار عنصر (نثر) حدود ۱۸۰۰۰ بیت

۱۱- غزلیات ۵۰۰۰۰ بیت

۱۲- رقعات (در نسخۀ کابل) ۲۸۴ بیت

تعداد کلّ ابیات او به‌یک صد و هشت هزار بیت می‌رسد, ولی باید یادآور شد که تعداد کلّ ابیات بیدل در منابع مختلف و خود آثار چاپی وی متفاوت از یک‌دیگر است.

علاوه بر این, بیدل جُنگی را هم در دو جلد ترتیب داد که در آن گزیده‌هایی از آثار منظوم و منثور از خاقانی گرفته تا شعرا و نویسندگان دورۀ خود جمع‌آوری نمود. بعضی نامه‌های معاصرین بیدل به‌او شامل این جُنگ است. همچنین بیدل داستان برهمنی احمق را که زنش او را فریب داد, در این جُنگ نقل کرده است. لطایفی چند دربارۀ عبدالاحد وحدت، انتخابی از مثنوی بزمی «معراج‌الخیال» از ملّا علی رضا تجلّی اردکانی، مکالمه‌ای بین افیون و تنباکو, حکایات عرفا و انتخابی از ترجیع‌بند عرفی شیرازی، به‌عنوان «گلشن راز» شامل این جُنگ است.

مجموعه‌ای ضخیم به‌نام «متفرّقات بیدل» هم از او به‌جای مانده است که دارای قصاید اخلاقی, مخمّسات, شعرهایی به‌مناسبت بزرگداشت افرادی برجسته و با موضوعات و عنوان‌های مختلف, مراثی, مقطّعات و شعرهایی در هجو است.

کتاب بیدل به‌ انتخاب بیدل را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب به علاقه‌‌مندان به شعر کهن فارسی پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب بیدل به‌ انتخاب بیدل

کسی در بند غفلت مانده‌ای چون من ندید اینجا

که عالم یک درِ باز است و می‌جویم کلید اینجا!

مقیم نارسایی باش، پیش از خاک گردیدن

که سعی هر دو عالم، چون عرق خواهد چکید اینجا

ترُش رویی ندارد عین جمعیت در این محفل

چو شیر این سرکه‌ات از یکدگر خواهد بُرید اینجا

مرا از بی‌بری هم راحتی حاصل نشد، ورنه

بهار سایۀ رنگین تر از گل داشت بید اینجا

کباب خام‌سوزِ آتشِ حسرت دلی دارم

که هر جا بی‌نوایی سوخت، دودش سر کشید اینجا

سراغ منزل مقصد مپرس از ما زمینگیران

به‌سعی نقش پا راهی نمی‌گردد سفید اینجا

ز گلزار هوس تا آرزو، برگی به‌چنگ آرد

به‌مژگان عمرها چون ریشه می‌باید دوید اینجا

به‌دل نقشی نمی‌بندد که با وحشت نپیوندد

نمی‌دانم کدامین بی‌وفا آیینه دید اینجا

طپش‌های نفس از پردۀ تحقیق می‌گوید

که تا از خود اثر داری نخواهی آرمید اینجا

کفن در مشهد ما بی‌نوایان، خون‌بها دارد

ز عریانی برون آ، گر توانی شد شهید اینجا

هجوم درد پیچیده‌ست هستی تا عدم، بیدل!

تو هم گر گوش داری، ناله‌ای خواهی شنید اینجا