کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم) نوشته‌ی حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی اثری است که به‌همت انتشارات باران خرد منتشر شده است و ادامه‌ی دو جلد پیشین همین مجموعه به‌شمار می‌آید. نویسندگان در این جلد مسیر روایت خود را از پایان کار اسکندر و شکل‌گیری حکومت جانشینان او آغاز کرده‌اند و به‌تدریج به دوره‌ی اشکانی و ساختار سیاسی و تمدنی ایران در این عصر می‌رسند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم)

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم) با تمرکز بر دوره‌ی پس از مرگ اسکندر، از همان آغاز با «باب دوم: حکومت جانشینان اسکندر» وارد فضای پرآشوب جانشینی در امپراتوری مقدونی می‌شود. حسن پیرنیا و عباس اقبال آشتیانی در این جلد، تاریخ ایران را در پیوند تنگاتنگ با تحولات جهان هلنیستی دنبال کرده‌اند؛ از نزاع مقدونی‌ها در اطراف نعش اسکندر و ماجرای انتخاب پادشاه و نیابت سلطنت پردیکاس تا تقسیم ایالات میان سرداران و شکل‌گیری دولت‌های سلوکی، بطلمیوسی و دیگر قدرت‌های محلی بر خرابه‌های دولت اسکندر.

کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم) در ادامه از «کتاب چهارم: دوره پارتی با عکس‌العمل سیاسی» وارد تاریخ اشکانیان می‌شود و این دوره را در دو بخش عمده‌ی «قسمت تاریخی» و «قسمت تمدنی» دنبال می‌کند. در قسمت تاریخی، فصل‌هایی مانند «نظری به جغرافیای پارت - نژاد پارتی‌ها»، «تأسیس دولت پارت و راندن سلوکی‌ها از ایران»، «اوج اعتلای دولت پارت» و شرح سلطنت شاهان اشکانی از اشک اول و تیرداد اول تا مهرداد دوم، فرهاد چهارم، بلاش‌ها و اردوان‌ها دیده می‌شود. در این فصل‌ها، هم جغرافیای مناطق مختلف مانند خوارزم، مرو، هرات، سیستان، گرگان و ارمنستان معرفی شده و هم روابط ایران اشکانی با قدرت‌های همسایه به‌ویژه روم و ارمنستان پی‌گیری شده است؛ از جنگ حران و اهمیت آن تا مسئله‌ی ارمنستان و رفت‌وآمد شاهزادگان اشکانی به روم.

در بخش تمدنی، کتاب به وسعت دولت اشکانی، پایتخت‌ها، ترتیبات سلطنتی، ادارات، سپاه، اسلحه، مالیه، مسکوکات، اخلاق و عادات، خانواده‌ی پارتی، زبان، خط، معماری، حجاری، زینت‌سازی، تجارت و صنعت می‌پردازد. در پایان نیز فصلی مفصل به «مورخین و نویسندگان قرون اولی اسلامی» و «مورخین و نویسندگان ارمنستان» و استنباطات مختلف درباره‌ی اشکانیان اختصاص یافته است تا خواننده با منابع اصلی این دوره آشنا شود.

خلاصه کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم)

در این کتاب، نویسندگان ابتدا به دوره‌ی گذار از امپراتوری اسکندر به دولت‌های جانشین می‌پردازند و نشان می‌دهند که چگونه مرگ ناگهانی اسکندر بدون برجاگذاشتن وارث بالغ، زمینه‌ی تشنجات و جنگ‌های طولانی را فراهم کرد. در «باب دوم: حکومت جانشینان اسکندر» ماجرای انتخاب پادشاه و نیابت سلطنت پردیکاس به‌تفصیل آمده است: رکسانه آبستن است، اسکندر از استاتیرا دختر داریوش نیز همسری گرفته و از زنان دیگر پسری به نام هراکلش دارد و در کنار این‌ها آریده برادر نامشروع اسکندر و مدعیان دیگری مانند المپیاس و کلئوپاترا حضور دارند. پردیکاس با تکیه‌بر انگشتری اسکندر که پیش از مرگ به او سپرده شده، خود را شایسته‌ی نیابت سلطنت می‌بیند اما با مخالفت‌هایی از سوی نه‌آرخ، بطلمیوس و مل‌آگر روبه‌رو می‌شود. کتاب روایت‌های دیودور، ژوستن و کنت کورث را درباره‌ی این کشمکش‌ها نقل کرده و اختلاف جزئیات آن‌ها را نشان داده است؛ از دو دستگی در سپاه و شورش پیاده‌نظام تا ماجرای آریده که به‌عنوان فیلیپ پادشاه خوانده می‌شود و سپس توافقی که میان سرداران برای پذیرش هم‌زمان آریده و پسر احتمالی رکسانه شکل می‌گیرد.

 در «کتاب چهارم: دوره پارتی با عکس‌العمل سیاسی» ابتدا جغرافیای پارت و نژاد پارتی‌ها معرفی شده و سپس دودمان اشکانی و تاریخ پارت از اشک اول و تیرداد اول تا مهرداد بزرگ، فرهادها، بلاش‌ها و اردوان‌ها دنبال شده است. کتاب به‌تفصیل به جنگ‌های اشکانیان با سلوکی‌ها، باختر، سکاها و به‌ویژه روم پرداخته است؛ از نخستین ارتباط ایران با روم تا جنگ حران، نتایج آن و اهمیتش در توازن قوا، مسئله‌ی ارمنستان و نقش آن در کشمکش میان دو قدرت. در فصل‌های پایانی، نویسندگان از سطح روایت وقایع فراتر رفته‌اند و در «قسمت تمدنی» وسعت دولت اشکانی، پایتخت‌ها، ترتیبات سلطنتی، ادارات، سپاه، اسلحه، مالیه، مسکوکات، اخلاق و عادات، خانواده‌ی پارتی، زبان، خط، معماری، حجاری، زینت‌سازی، تجارت و صنعت را بررسی کرده‌اند. سپس با معرفی مورخان اسلامی و ارمنی و فهرست شاهان اشکانی، به ارزیابی انتقادی تصویرهای مختلف از این سلسله پرداخته شده است.

چرا باید کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم) را بخوانیم؟

یکی از ویژگی‌های شاخص این کتاب، کنار هم گذاشتن روایت‌های مختلف درباره‌ی یک واقعه است؛ برای نمونه در ماجرای انتخاب جانشین اسکندر یا تقسیم ممالک، متن به‌طور جداگانه روایت دیودور، ژوستن و کنت کورث را نقل کرده و تفاوت‌ها و هم‌پوشانی‌های آن‌ها را نشان داده است. این شیوه به خواننده امکان می‌دهد با منطق منابع باستانی آشنا شود و بفهمد که تاریخ این دوره بر چه شواهدی استوار است. در بخش اشکانی، کتاب از سطح کلی‌گویی فراتر رفته و هم تاریخ سیاسی و نظامی و هم ساختار تمدنی را پوشش داده است؛ از جغرافیای پارت و پراکندگی شهرها و ایالات تا شیوه‌ی حکومت، سازمان سپاه، مالیه، مسکوکات، خانواده‌ی پارتی، زبان و خط و حتی معماری و حجاری. توجه به روابط خارجی اشکانیان با روم و ارمنستان، تحلیل جنگ‌هایی مانند حران و پی‌گیری مسئله‌ی ارمنستان در چندین سلطنت پیاپی، به خواننده کمک می‌کند جایگاه ایران را در شبکه‌ی قدرت‌های آن روزگار ببیند. همچنین فصل پایانی درباره‌ی مورخین اسلامی و ارمنی و استنباطات مختلف در باب اشکانیان، پلی میان منابع باستانی و سنت تاریخ‌نگاری بعدی ایجاد کرده است. این ترکیب روایت رویدادها، تحلیل ساختارها و معرفی منابع، این کتاب را به متنی مناسب برای مطالعه‌ی عمیق این دوره تبدیل کرده است.

خواندن کتاب تاریخ ایران باستان (جلد سوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران تاریخ ایران و جهان باستان، علاقه‌مندان به دوره‌ی اشکانی و تاریخ پس از اسکندر، کسانی که به تطبیق روایت‌های مورخان یونانی، رومی و اسلامی علاقه دارند و خوانندگانی که به‌دنبال شناخت دقیق‌تری از ساختار سیاسی و تمدنی ایران در فاصله‌ی میان هخامنشیان و ساسانیان هستند پیشنهاد می‌شود.

درباره حسن پیرنیا

حسن پیرنیا (مشیرالدوله) سیاست‌مدار، دولتمرد، تاریخ‌دان و حقوقدان برجسته‌ی ایرانی در اوایل قرن بیستم بود. او در سال ۱۲۵۰ خورشیدی (یا ۱۲۵۱ به روایتی دیگر) در نایین متولد شد و در خانواده‌ای سیاسی و بانفوذ بزرگ شد. او بزرگ‌ترین پسر میرزا نصرالله خان، نخست‌وزیر دوره‌ی قاجار، بود. حسن پیرنیا در روسیه و فرانسه حقوق خواند و با نظام‌های حقوقی و سیاسی اروپا آشنا شد. پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۲۷۸ مدرسه‌ی علوم سیاسی تهران را تأسیس کرد که بعدها بخشی از دانشگاه تهران شد. پس از درگذشت پدرش، عنوان مشیرالدوله را برگزید و نقش مهمی در تدوین قانون اساسی مشروطه‌ی ایران در سال ۱۲۸۵ ایفا کرد که نظام پادشاهی مشروطه را در ایران برقرار ساخت.

پیرنیا در طول حیات سیاسی خود مجموعاً ۲۴ مقام دولتی را عهده‌دار بود و چهار دوره نخست‌وزیر ایران در زمان احمدشاه قاجار شد. دوره‌های نخست‌وزیری او عبارت بودند از: مدتی کوتاه در ۱۲۹۴، سپس از اردیبهشت ۱۲۹۷ تا مرداد ۱۲۹۷، از مرداد ۱۲۹۷ تا مهر ۱۲۹۹، از بهمن ۱۳۰۰ تا خرداد ۱۳۰۱ و نهایتاً از خرداد ۱۳۰۲ تا آبان ۱۳۰۲. در آخرین دوره‌ی نخست‌وزیری‌اش، محمد مصدق را به‌عنوان وزیر امور خارجه منصوب کرد و رضاخان (بعدها رضاشاه پهلوی) را به‌عنوان وزیر جنگ ابقا نمود. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاسی پیرنیا کمک به جلوگیری از تصویب قرارداد ۱۹۱۹ انگلیس و ایران بود که ایران را عملاً به قیمومیت بریتانیا تبدیل می‌کرد. پیرنیا پس از بازنشستگی از سیاست خود را وقف پژوهش کرد و کتاب سه‌جلدی تاریخ ایران باستان را منتشر نمود؛ نسخه‌ی خلاصه‌شده‌ی آن به کتاب درسی استانداردی برای دانش‌آموزان تبدیل شد. او در سال ۱۳۰۱ به همراه عبدالحسین تیمورتاش و محمدعلی فروغی، انجمن آثار ملی را تأسیس کرد. حسن پیرنیا در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ در تهران در سن ۶۴ سالگی درگذشت. خانه‌ی تاریخی او در تهران اکنون به موزه‌ای معروف به عمارت مشیرالدوله تبدیل شده است.